СУЙ ЖӘНЕ ТАҢ ӘУЛЕТІ МЕН ТҮРІК ҚАҒАНАТЫ

581 жылы Қытайда Суй патшалығы құрылған кезде-ақ Түрік қағанаты Орталық Азияны билеп-төстеп тұрған алып империя болатын. Әйтсе де қытайлар мен түркілер соған дейін де аралас-құралас болғаны бар. Қытайда өзара жауласып келген Солтүстік Чжоу мен Солтүстік Ци патшалықтары Түрік қағанатының әскери көмегіне үміттеніп, әрқайсы өз жағына тартуға тырысқан. Мысалы, 563 жылы қыркүйекте Солтүстік Чжоу патшалығы, 565 жылы мамырда Солтүстік Ци патшалығы Түрік қағанатына елші жіберіп, Мұқан қағанның қызына құда түсіп, бірінен бірі асырып қалыңмал ұсынған-ды.

572 жылы Мұқан қаған өліп, оның орнына інісі Таспар қаған отырды. Солтүстік Чжоу патшалығы Таспар қағанмен құдандалы болып, жыл сайын қисапсыз торғын-торқа беріп тұрады. Түркілердің шабуылынан қорыққан Солтүстік Ци патшалығы болса, оларға мол пара беріп отыратын. Қытайдың екі патшалығынан бірдей пайда көріп тұрған Таспар қаған:

Одан ертерек тарихқа үңілсек, 220 жылы Шығыс Хань патшалығы ыдыраған соң Қытай елі бөлшектеніп, оның орнын басқан түрлі дербес мемлекеттер бір-бірімен тоқтаусыз соғыс жүргізген уақытта да түркілердің дәурені жүріп тұрған. Бұл жайында қытай ғалымы Ван Чжэлайдың:

Түрік қағанаты — Ғұн империясының солтүстік-батыс өңірінде өсіп-өніп, тарих сахнасында соларды алмастырған көшпелі империя. Ал түркілердің тарихи сахнадан көріне бастаған кезі 540 жылдарға тұспа-тұс келеді. Қытай тарихшысы Ма Чаншоу:

552 жылы түркілердің қолбасшысы Бумын қалың қолмен жужандарға шабуыл жасап, тас-талқанын шығарады. Ал жеңілген жужан ханы Анағүй өзін-өзі өлтірді. Бумын Түрік қағанатын құрып, «Ел қаған» атанғанымен, 553 жылы қайтыс болады. Баласы Қара әкесінің жолын жалғағанымен, ол да көп ұзамай өмірден өтеді де, інісі Иркін (Ицзинь) билікке келіп, Мұқан қаған атандыiМугань қаған, 553–572 ж.ж..

Қытай деректерінде Иркіннің келбеті ғажайып, көзі әйнектей жылтыр, мінезі қатаң әрі жорық үшін туған жандай болғаны айтылады.

Ал астанасы Орхон өзеннің шығысындағы ӨтүкенiУтыкан, Utukan тауында орналасқан.

Тарихшылар Түрік қағанатын далалық құл иеленуші мемлекет деп санайды. Оларда жерге қатысты жекеменшік жүйесінің болғанын

Түркі қоғамындағы адам өмірі, тіпті жекеменшік мал-мүлік заңмен қатаң қорғалатын. Мәселен, қағанат заңында:

Бұл заңды сол кездегі феодал қытайлар «өте қатыгез» деп бағалаған екен. Бірақ бұл түркі қоғамындағы саяси-құқықтық мәдениеттің дамығанын көрсетіп тұр.

Түрік қағанатының құрылым жүйесі жөнінде жазылған қытай деректерінде:

Ал олардың билік иерархиясы жөнінде:

Бұдан Түрік қағанатының қоғамдық басқару құрылымының біршама жүйелі, қалыпқа түскенін байқаймыз.

Түрік қағанаты дамуының бірінші кезеңі 552–583 жылдар деп саналады. Мұның да өзіндік негізі бар. Солтүстік Чжоу патшалығынан шыққан Ян Цзянь күллі Қытайды біртұтастандырып, 581 жылы Суй патшалығын құрды. Содан бастап Қытай елі бірегейленіп, дами түсті де, Түрік қағанаты бөлшектеніп, құлдырауға бет алды. Өйткені Суй патшалығы Түрік қағанатына әскери шабуыл жасау және іштен бөлшектеп ыдырату стратегиясын қолданды. Әрине, түркі қоғамындағы ішкі алауыздық пен берекесіздіктер де олардың құлдырауына себеп болды.

581 жылы түркілерге Шэту қаған болып, Ашбара-Термиш қаған аталды. Ол Солтүстік Чжоу әулетінің Чаньчжин ханшасынаiДа-и ханша деп те аталады үйленіп, сол ханшаның ақылымен 583 жылы Суй патшалығына шабуыл жасайды. Патшалық императоры оларға қарсы жойқын әскер аттандырып, Ұлы қорғанның сыртына шығып соққы береді. Байдау (қазіргі Ішкі Моңғолия, Хухо-хотоның батыс-солтүстігі) деген жерде Ашбара-Термиш қаған қолы ауыр жеңіліске ұшырап, бас сауғалап кетеді. Олар азық-түліктен тарығып, жұқпалы ауруға шалдығып, көп шығынға ұшырайды. Ал Лянчжоудан (қазіргі Ганьсудың Увэй ауданы) шабуылға шыққан қытай әскерлері түркі тағына үміткердің бірі, Мұқан қағанның төмен текті қызметшіден туған ұлы Апа қаған әскерлерін шабуылдап, жеңіске жетеді де, елші жіберіп, оны берілуге көндіреді.

Ашбара-Термиш қаған Байдаудағы соғыста жеңіліп қайтып келе жатқан жолында Апа қағанның Суй патшалығына берілгенін естіп ашуланып, солтүстіктегі оның ордасына шауып, оның ел-жұртын өзіне қосып алады, әрі анасын өлтіреді. Апа қаған Ұлы қорғаннан қайтып келерде барарға жер таппай, батысындағы Дарту қағанға барады. Дарту қаған оған қол жинап беріп, оны шығыс жақтағы еліне қайта жібереді, оның ру-тайпалары оған қайта қосылады, сонымен, әскері жүз мың адамға жетеді. Дарту қаған Ашбара-Термиш қаған әскерлерімен соғысып, өзінің көне жұртын қайтарып алады, сөйтіп, әскери күшін нығайта түседі. Бұл кезде бұрыннан бері Апа қағанмен дос болып келген Танхан қағанды Ашбара мансабынан айырып, оның елін өзіне қосып алған еді. Сонымен, Дарту, Апа және Танхан қағандар басқа да ру-тайпалардың басын қосып, Ашбараға қарсы тұрадыiSui shu. Тujue — Суй патшалығы тарихы. Түркілер. 7 t. -478 p. .

Қытай тарихшылары сол оқиғалардың салдарынан Түрік қағанаты 583 жылы ресми түрде Шығыс және Батыс Түрік қағанаты болып екіге бөлінді деп есептейді. Ал түркілер тарихын зерттеуші Сюэ Цзунчжэн: «Дербес Шығыс және Батыс Түрік қағанатының қалыптасуына өз іштеріндегі 20 жылдық (583–603 ж.ж.) соғыс әсерін тигізді»i薛宗正（Xue Zongzheng. 中亚内陆 大唐帝国 (Zhongyaneilu Da Tangdiguo — Азия ішкі құрлығындағы Ұлы Таң империясы). — Үрімжі: Шыңжаң халық баспасы. 2005, -493 б., -10 б. дейді. Бірақ қазақстандық тарихшылар Түрік қағанаты 603 жылы екіге жарылды деп санағандықтан, бұл мәселе әлі де зерттеуді қажет етеді.

Қағанаттың екіге бөлінуінің себеп-салдарын алыстан іздеуге бола ма, әлде оған ықпал еткен өзге де жағдайлар бар ма? Бір анығы, Суй патшалығы құрылғаннан бастап орда кеңесшісі Чан Суньчэн ұсынған «алыспен байланыс жасап, жақынға шабуыл жасау, күштілерді бөлшектеу» саясаты нәтижесін берді. Соның кесірінен түркілерде ішкі алауыздық пен қақтығыс өршіді. Чан Суньчэн кезінде Чэньчжинь ханшаны Түрік қағанатына ұзатып барғанда олардың қоғамдық-саяси жағдайын жан-жақты барлап келген болатын.

Дегенмен қытай тарихшысы Лин Ганьның пайымдауынша, Түрік қағанаты көшпелі экономиканың салдарынан екіге бөлінген. Экономикадағы әлсіздік пен тұрақсыздыққа қоса, саяси билігі де ұзақ уақыт мықты бола алмады. Мемлекет бірде тез өрлеп, бірде тез құлдырап отырғандықтан, әр аймақтағы жергілікті күштер Орталықтың басқаруынан қол үзіп, өз алдына өктем күшке айналды. Демек, экономикалық тығыз байланыс пен саяси қатаң жүйе кемшін түскендіктен, жоғары билеуші жергілікті шонжарларды бақылауында ұстай алмады.

Екіншіден, Түрік қағанатын басқарушы топ ішіндегі алауыздық болды. ЕстемиденiБумын қағанның інісі, жүз мың әскермен Батыс өңірдегі елдерді бағындырып, өзін хан деп жариялайды (562–576) бастап Түрік қағанатының батысында жартылай дербес билік қалыптасқан. Дарту қаған бастаған батыстық күштер мен Ашбара-Термиш қаған бастаған Орталық қаған ордасындағы күштер екі лагерьге бөлінді. Ол кезде Дартудың әскери әлеуеті басым болды, бірақ оның мәртебесі Орталықтың өкілі болған Ашбара-Термиш қағаннан төмен еді.

Бұл жағдайға Дарту наразы болады. Екеуара бақталастықты білген Чан Суньчэн «өзара наразылығын қоздырсақ, олар сөзсіз соғысады» деп пайымдаған. Алайда Суй патшалығының оларды арандатуы түркілердің Шығыс пен Батысқа бөлінуін тездеткен фактордың бірі болғанымен, ең маңыздысы сол деп айту қиын. Себебі мұндай арандатусыз-ақ түркілер сөзсіз бөлшектенетін едіi林幹（Lin Gan. 突厥史 (Tujueshi — Түрік тарихы). — Huhehaote: Neimenggu renmin chubanshe. 1988, -301p., 6–67 p. .

Ал француздық қытайтанушы Эдуар Шаванн болса, сол заманда қытайлар түркілерді арандату арқылы бақылауда ұстаған деп санайды: «Үнемі арандату арқылы олардың өзара күмән-күдігін қоздырып отырды. Сондай саясат — түркілердің тұрақты империя құруына кедергі болған басты фактор»iEdouard Chavannes. 西突厥史料（Xi tujueshiliao — Батыс Түрік тарихи деректері. Feng Chengjun қытайша аудармасы. — Beijing: Zhonghuashuju. 2004, -339 p., -110 p. .

Батыс Түрік қағанатының географиялық кеңістігі туралы жазылған нақты деректер бар. «Суй шуда»:

Ал «Таң патшалығының көне тарихында»i«Цзю Таншу»: «Шығысы шығыс Түрік қағанатына дейін, батысы Каспий теңізіне дейін, оңтүстігі Шулэ (Қашғар), солтүстігі Байқалға дейін» деп айтылады. Бұл деректер «Таң патшалығының жаңа тарихында»i欧阳修 （Ou Yangxiu）. 新唐书 (Xin Tangshu — Таң патшалығының жаңа тарихы, Жаңа Таңнама ). — Beijing: Zhonghua shuju. 1997, 12t., -1650 p., -1539 p. қайталанып жазылған.

Батыс Түрік қағанаты батыс өңірдегі — Орталық Азиядағы елдердің билеушілеріне мансап-лауазым тағайындау, олармен құдандалы болу арқылы басқару саясатын жүргізді. Әр елде өздерінің ұйымдық құрылымдары, әскери күштері, заң-ережелері болды. Яғни Батыс Түрік қағанаты құрамындағы елдерде өзін-өзі басқаруда айтарлықтай еркіндік болған. Сәйкесінше, әр ел көбіне өзінің әлеуетін нығайтуға тырысатын.

Суй патшалығы әдеттегідей Батыс түркілерге әскери шабуыл жасау мен іштей ыдырату саясатын жалғастырып, нәтижесінде Телэ тайпалары Батыс Түрік қағанатының үстемдігіне қарсы қарулы көтеріліске шықты. Бірақ бәрінде жеңіліске ұшырады. Алайда соның салдарынан Түрік қағанатының әлеуеті әлсіреді де, Суй патшалығының Батыс өңірге ықпалы арта түсті.

7-ғасырдың басында Суй патшалығының алып құрылыстар салуы және Кореяға қарсы соғыс ашуы қазынаның сарқылып, адамдардың қырылуына әкеп соқты. Оған қоса, құрғақшылық пен су апаты қатар жүріп, шаруалардың тұрмыс-тіршілігін тұралатып жіберді. Сөйтіп, 611 жылы Шаньдун провинциясында басталған шаруалар көтерілісі бүкіл елді шарпып, ақыры Суй патшалығының шаңырағы ортасына түсті. 618 жылы Ли Юань Таң патшалығын құрып, император атанды.

Осылайша, Таң династиясының дәуірі басталғанымен, алғашқы жылдары олар Шығыс Түрік қағанатының қысымына ұшырады. 626 жылы тамызда Ел қаған жүз мыңнан астам әскерін бастап Чан-ань қаласына жақын жердегі Вэйшуй өзенінің солтүстік жағасына жетіп, Таң патшалығына қауіп төндіреді. Жаңа таққа отырған Ли Ши-минь оның алдынан шығып, Ел қағанмен келіссөз жүргізіп, мәмілеге келіп қайтады. Алайда Шығыс Түрік қағанатының қалың қолы кері қайтысымен, ол түркілерге соғыс ашуға қызу дайындалады. 628 жылы Шығыс Түрік қағанаты құрамындағы Сір-янто тайпасымен байланыс орнатып, қағанаттың шығысын басқарып тұрған Түли қағанды өзіне қаратады. Ізін ала бірнеше түмен әскермен екі бағыттан шабуыл жасап, ақыры 630 жылы Шығыс Түрік қағанатын жояды.

Шығыс Түрік қағанатының жойылуы Батыс өңірдің саяси жағдайына айтарлықтай кері әсер етті. Батыс өңірдің шығысындағы Құмыл (Хами) аймағындағы жеті қала бұрын Батыс Түрік қағанатына қарап келсе, Шығыс Түрік қағанаты жойылғаннан кейін, олардың қожайыны өздігінен Таң патшалығына беріледі. Мұнда Таң империясы Иуы (Аратүрік — Құмыл) аймағын құрады. Ал олардың батысы, Тұрпан аймағында өзіне қарсы шыққан Едіқұт патшасын 640 жылы бағындырып, өз әскери-әкімшілік құрылымын орнатты. Осылайша, «батыс өңір» — Орталық Азияға ықпалын нығайтып отырды.

7-ғасырдың орта шенінде тибеттер өркен жайып, бірегей патшалыққа айналды. Олар да төңірегіне шапқыншылық жасап, Ганьсу провинциясының көп бөлігін иеленіп алады. 670 жылы тибеттер Батыс өңірге өкшелей кіріп, ақыр соңында Таң патшалығымен арада Орталық Азияға талас басталып кетті.

692 жылы қазан айында Таң патшалығының қалың қолы тибеттердің тас-талқанын шығарып, олар басып алған жерлерге өз бақылауын күшейтіп, мыңдаған әскерін орналастырады. Содан кейін қытайлар сыртқы саясатта тибеттерге соншалықты назар аудара қоймадыiDenis Twitchett. The Cambridge History of China Volume 3. Sui and T’ang China, 589–906, Part 1. London: Cambridge University Press, 1979. Қытайша аудармасы. — Beijing: Zhongguo shehuikexue chubanshe. 2020, -731 p., -33 p. .

Алайда тибеттер қарымта қайтаратын сәтті сарыла күткен еді. Мысалы, Қытайдағы Ань Лушань көтерілісі (703–757 ж.ж.) ұзаққа созылып, 755 жылы Таң патшалығы Батыс өңірдегі әскерлерінің көбін кері қайтарып, сол дүрбелеңді жаныштауға салды. Сөйтіп, Таң империясының Батыс өңірдегі әскери әлеуеті әлсірегенде тибеттер Батыс өңірге қайта кіріп, жиырмадан астам елге үстемдік орнатып, олардан алым-салық жинай бастады. Сондай-ақ Орталық Азия елдерінің Таң патшалығымен байланыс жасауына кедергі келтірді. Бірақ Таң билігі 742–746 жылдар аралығында тибеттіктерге қарсы үш рет соғыс ашып, бірақ бәрінде жеңіліс табады. Тек 747 жылы ғана таң әскері жеңіске жетіп, тибет күштерін Орталық Азиядан ығыстырып тастайды. Сол жорықта Түркеш ханы, тибет басшысы мен Ташкент билеушісі тұтқындалып, патша ордасы Чан-аньге әкелінген болатын.

8-ғасырдың орта шенінде Орталық Азияға енген араб күштері мұндағы Таң империясы күштеріне пәрменді қарсылық көрсетті. Ташкент билеушісі тұтқындалған кезде, оның қашып құтылған ұлы аймақтағы елдерге былай деген:

Ал араб деректерінде: «Талас өзені бойындағы соғыста мұсылман әскерлері оларды жеңді, 50 мың адамды өлтіріп, 20 мың адамды тұтқындады, қалғандары өз еліне қашып кетті»i薛宗正 (Xue Zongzheng). 突厥稀见史料辑成 (Tujue xijian shiliao jicheng — Түркілер тарихына қатысты сирек кездесетін деректер жинағы). — Urimji: Xijiang renminchubanshe, 2005, -553p., -453p. деп жазылған. Профессор Ван Чжэлай: «Гао Чэнчжэ Ташкент патшасын жазалау үшін жасаған Талас өзені бойындағы соғыста 70 мың адамынан айырылды» деген дерек араб жазбаларымен үндеседі»iZhong ya shi gang — Орталық Азия тарихы очеркі. -278 p. дейді.

Бұл аса зор тарихи оқиға еді. Батыс зерттеушілерінің айтуынша, 8-ғасырдың орта шенінде арабтардың саяси үстемдігі және ислам дінінің позициясы Тоқарстанда, Мәуереннахр мен Ферғана аймақтарында мықтап орнықты. 751 жылы араб әскерлері Таң патшалығы әскерлерімен Таласта шайқасып, таң қолы ауыр жеңіліске ұшырады. Соның салдарынан қытайлықтар Дуньхуан мен Құмылдың (Аратүрік — Хамидың) батысын бақылауында ұстай алған жоқ едіiКонбриж. 33–34 б. .

751 жылғы шілде айында «Тараз (Талас) қаласына іргелес жатқан шағын ғана Атлах бекінісі маңында күллі Азия мен қазақ жері үшін тағдырлы шайқас болған еді. Ғалымдар мұны бірде «Талас шайқасы» деп жазса, бірде «Атлах шайқасы» деп айтады. Бұл алапат айқасты «Атлах-Талас шайқасы» деп атауды жөн көрдік»iДәуелхан Ә. Атлах-Талас шайқасына 1250 жыл // Хұн-Түрік-қазақ тарихын зерттеу мәселелері. — Алматы: Қазақпарат. 2005, -150 б., -126 б. дейді тарихшы Әлімғазы Дәулетханұлы. Расында бұл шайқастың тарихи маңызы өте орасан. Себебі Қытай күштері осы жолғы ауыр жеңілістен кейін Орталық Азиядан толық шегініп шыққан болатын.

Дегенмен Қытайдың Суй және Таң патшалықтары мен Орталық Азия арасында сауда-экономикалық байланыстар ешқашан үзілген емес. Екіжақты сауда байланыстары негізінен Жібек жолы арқылы жолға қойылатын. Қытайдың тоқыма мата, фарфор ыдыс және металл бұйымдары Орталық Азияға әкелінсе, бұл жақтан жүзім, жоңышқа, жаңғақ (Hutao), сәбіз (Hu luobu) және басқа да өсімдіктер мен көкөністер Қытайға тарадыi张星烺 （Zhang Xinglang）.中西交通史料汇编 (Zhong Xi jiaotong shiliao huibian — Қытай-Батыс қатынастарының тарихи материалдар жинағы). — Beijing: Zhonghua shuju. 1978, 4-кітап, -330 p., -32–39 p. .

Әсіресе Таң патшалығы мен Батыс Түрік қағанаты арасындағы жібек саудасы айтарлықтай дамыды. 629 жылы Таң империясының монахы Сюань Цзанның Үндістанға саяхатнамасында былай жазылған:

Ал 568 жылы Византия патшасы Батыс Түрік қағанатына жіберген Земарх бастаған делегацияның саяхатнамасында да нақты сипаттамалар жетерлік. Онда:

Сондай-ақ келіссөзде түркілер мен Византия арасында жібекпен тікелей сауда жүргізуі туралы сөз боладыi ҚРҒБМ Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты, Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институты. Қазақстан тарихы. — Алматы: Атамұра. 1996, -544 б., -300 б. . Бұл деректерден Батыс Түрік қағанаты кезінде Тараз қаласының гүлденгенін және қытайлармен жібек саудасы өрлегенін көруге болады.

Қытайдың Суй және Таң патшалықтары мен Орталық Азия елдері арасында мәдени байланыстар айтарлықтай жақсы дамыды. Себебі Сюань Цзанның аталмыш саяхатнамасынан рухани-мәдени байланыстар анық байқалады. Орталық Азия арқылы Қытайға тараған буддизм, зороастризм, манихеизм, несторианизм діндерін мысалға келтіруге болады. Бұл діндер ілгерінді-кейінді Үндістан және Парсыдан Орталық Азияға таралып, одан Қытайға жайылған болатын. Батыс тарихшылары осы сынды рухани алмасудан тыс, Орталық Азиядан музыка мен би, тіпті металдан жасалған бұйымдар, тағам жасау өнері де Қытайға тарады деп санайдыi The Cambridge History of China Volume 3. Sui and T’ang China, 589-906, Part 1. London, Cambridge University Press, 1979. Қытайша аудармасы. — Beijing: Zhongguo shehui kexue chubanshe. 2020, -731 p., -32 p. .

Расында, Орталық Азия өнері Қытайда жоғары бағаланған. «Суй шуда» Кайхуан жылнамасының алғашқы жылдарындаi581 ж. — Автор император жарлығымен жеті ән-би үйірмесі құрылды: ұлттық, Sheng xiang jiiбұл да ұлттық өнер. — Автор, корей, үнді, Бұқара, қашғар және қаңлы ән-би үйірмесі. Ал 612 жылы император Тан-ди Qingyue музыкасын, силян, үнді, қаңлы, шулы (қашғар), Бұқара, корей, либи сияқты тоғыз оркестр құрады. Сонымен қатар жылнамада мынадай деректер бар:

Ал қаңлы музыкасын орындаушылар

Тіпті патша ордасында қаңлы қыздарының мың бұралып билегенін көрген қытай ақындары ерекше әсерге бөленіп, шабыттана жазған жырлары сақталған. Сол дәуірдегі қытайдың классик ақыны Бай Чжуи-и (772–846) жазған «Келіпті бикеш қаңлыдан…» деп келетін жолдар бар «Биші бикеш» өлеңі ғасырдан-ғасырға тарап келедіiН.Мыңжанидің қазақша аудармасы. Қазақтың қысқаша тарихы. Үрімжі: Шыңжаң халық баспасы. 1986, -685 б., -135 б. .

Суй және Таң патшалықтары тұсындағы Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы саяси мақсаттағы текетіресті, сауда-саттық пен мәдени-рухани байланыстарды сөз еткенде, бәрібір біржақты қарастыруға болмайды. Әсіресе саяси-әскери мүдде тұрғысындағы қарым-қатынас өте күрделі әрі шым-шытырыққа толы. Суй патшалығы не одан кейінгі Таң империясы болсын, қашан да Түрік қағанатына қарсы әскери шабуыл жасау, сонымен қатар іштен ыдырату стратегиясын қолданды. Оған қоса, батысқа қарай кеңеюді көздеп, әскери бақылау орнатуды қатар жүргізді. Бірақ олар «қатты да жұмсақ» тәсілдерді қатар қолданып, мақсаттарын іске асырды.

Десе де өзара қарама-қайшылық көп. Мәселен, түркілер бастапқыда алып империя ретінде Суй патшалығымен қарым-қатынас құрғанымен, қытай патшалықтарына төтеп бере алмады. Сөйтіп, көп өтпей-ақ алдымен өз ішінен екіге бөлінді, кейін де ұдайы бөлініп-жарылып жүрді. Мұның күрделі ішкі себептері де болды. Ал қытай патшалықтары өз ішінен бөлшектеніп, құлдыраған кезде оның төңірегіндегі этностар дами түсетін де, қытай патшалықтары бірегейленіп күшіне мінгенде олар дербестігінен айырылып, вассалына айналатын. Бірақ Қытайдың феодалдық патшалықтары — Суй мен Таң империясы қанша шарықтап дамыса да, тарихи циклдік заңдылық бойынша жойылып кеткені айдай ақиқат.