ҰЛЫ ДАЛА ДИПЛОМАТИЯСЫ

1893 жылы 15 желтоқсанда дат тарихшысы әрі лингвист ғалым Вильгельм Томсен айдай әлемге: «Көне түркі жазуының кілтін таптым» деп жар салды, сол сәттен бастап дүниежүзі тарихында мүлде жаңа кезең басталды. Түркі халқы туралы осыған дейін негізінен өзге халықтардың жылнамалары мен тарихи жазбаларында көбіне жағымсыз сипатта ғана айтылып келсе, енді олар жазба мәдениеті дамыған, күрделі саяси жүйесі бар өркениет ретінде таныла бастады.

Осылайша, әлем түркілердің өз тілінде, өздеріне ғана тән әліпбимен жазылған аса маңызды тарихи мәтіндерімен алғаш рет танысты. Бұл жазбалар көне түркілердің ерте тарихын олардың өз көзқарасы тұрғысынан қайта тануға мүмкіндік берді.

Оған дейін көне түркі империялары туралы біліміміздің басым бөлігі Қытай, Византия, парсы деректеріне негізделген-ді. Олар көне түркілерді өздерінің саяси құрылымы мен мүдделері тұрғысынан сипаттағандықтан, мәліметтер бір-бірімен әрдайым сәйкес келе бермейтін. Бұған мәдени және өркениеттік айырмашылықтармен қатар, Еуразия кеңістігіндегі геостратегиялық бәсекелестік те әсер етті. Алайда орталық Моңғолияның Орхон аңғарындағы ескерткіштерден табылған көне түркі жазуының мағынасы анықталғаннан кейін, түркі билеуші элитасының өз тарихы мен мәдениетін, өркениеттегі рөлін, саяси құрылымын һәм алыс-жақын көршілерімен қарым-қатынасын қалай түсінгенін білу мүмкін болды.

Вильгельм Томсен өзінің “Déchiffrement des inscriptions de l’Orkhon et de l’Iénisséi” деген мақаласында көне түркі әліпбиінің кілтін тауып, бүгінде көпшілікке кеңінен таныс «Тәңір» және «түрік» сөздерінің жазылуын алғаш рет таныстырды. Ал үш жылдан кейін, 1896 жылы "Inscriptions de l’Orkhon déchiffrées" атты іргелі еңбегінде Орхон жазбаларының толық дешифровкасын, егжей-тегжейлі лингвистикалық талдауын, транскрипциясы мен аудармасын ұсынды. Солайша, бұған дейін жұмбақ болған жазу көне түркілер тарихының негізгі жазба дереккөзінің біріне айналды.

Аса бір қызық жайт: бұл мәтіндерде бейбітшілік туралы өте көп айтылған екен. Ұзақ уақыт бойы еуропалықтар мен азиялықтар санасында көшпелілер жауынгер халық ретінде қабылданғандықтан, бұл жағдай біршама тосын естілді.

Күлтегінге арналған ескерткіштегі үлкен жазу былай басталады:

Әрине, Күлтегін мен Білге қағанға арналған ескерткіш жазбаларда екі ағайындының айбынды әскери жеңістері жайлы көп айтылған, олардың көпшілігі бірінші жақтан баяндалған. Сөйте тұра, ерте орта ғасырдағы алмағайып әлем мен сол кездегі қанқұйлы соғыстар заманы үшін ерекше жолдар да бар: онда шамадан тыс қантөгіс пен қажетсіз соғыстарға жол бермеу жайлы айтылады, бұл bellum iustum, яғни «әділ соғыс» құқықтық доктриналарын еске түсіреді.

Практикалық саясатқа келсек, бұған дейін Қытайға қашып кеткен түркі және оғыз тайпаларынан қалған жұрт 718 жылы қайта орала бастағанда, Білге қаған дұшпандарына пана болған оңтүстіктегі көршілеріне соғыс ашуды ұйғарды. Алайда кеңесшісі Тоныкөктің табанды қарсылығынан кейін Таң империясының астанасы Чанъаньға елші жіберіп, бейбіт келісім жасауды ұсынды.

Император Сюань-цзун Шығыс Түрік қағанатының жаңа билеушісінің ұсынысын қабылдамай, басмылдар мен қидандармен одақ құрып, түркілерге қарсы соғыс бастады. Дегенмен Білге қаған, «Синь Тан шу» («Таң әулетінің жаңа тарихы») дерегінше, «300 000 сарбазы бар қытай және өзге ел әскерлерін» жеңіп шықтыiН.Я.Бичурин (Иакинф), Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древнейшие времена, Том 1. М.; Л., 1950. С.274. Ойсырай жеңілген император қағанмен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды. «Синь Тан шу» бұл дипломатиялық келісімді былай сипаттайды:

Қытайдың «Цзи чжи тонг цзянь» шежіресіне сәйкес, Білге қағанның некелік одақ туралы ұсынысы қабылданбайды, дегенмен бейбітшілік туралы келісімнен кейін император Сюань-цзун қағанға былай деп хат жазады:

Бейбітшілік келісімін бекіту мақсатында Білге қаған ұсынған некелік одақ дипломатиясы Ұлы далада шамамен 1000 жыл бұрын-ақ биік дәргейлі дипломатияның стандартына айналған. Бұл дәстүрдің негізін қалаған көшпелі Ғұндар мен қытай Хань империяларының шенеуніктері еді. Түркі және моңғол тайпалары ғұндардан тарайды деген көзқарасты ескерсек, Білге қағанның бейбітшілік келісімін қытай ханшайымымен ресми неке құру арқылы «заңдастыруға» деген ұмтылысын мыңжылдық дипломатиялық дәстүрге көрсетілген құрмет ретінде қабылдаған жөн.

Дегенмен Ғұн-Хань қарым-қатынасының Шығыс Түрік қағанаты мен Таң империясы арасындағы жағдайдан айырмашылығы — бұл келісім Қытай тарапынан басталған еді. Б.з.б. 200 жылы Байден тауы маңында қытай әскері жеңіледі, осыдан кейін біріккен Ғұн империясын әскери жолмен тоқтату мүмкін еместігін түсінген Хань империясы бейбіт келіссөзге баруға мәжбүр болған.

Сол кезде император кеңесшісі әрі дипломат Лю Цзинь ғұндармен мағынасыз һәм пайдасыз соғыстарды тоқтату мақсатында Еуразиядағы бейбітшілік келісімдерінің форматын көп ғасырға өзгертетін «хэцинь» келісімшартын, яғни «Бейбітшілік әрі туыстық туралы шартты» ойлап тапты. Осылайша, б.з.б. 197 жылы Ғұн империясы мен Хань әулеті арасындағы бейбітшілік келісімі асында Мөде қаған мен қытай ханшайымы үйленді. «Хэцинь» келісімінде ресми түрде өзара тең егемен державалар арасындағы некелік одақ және бауырластық алға тартылғанымен, шын мәнінде, бейбітшілік бітімі жыл сайын міндетті түрде жібек пен алтыннан алым алуды көздеді, оның мөлшері жеке келісімдермен реттеліп, үнемі өсіп отырды. Қалай болғанда да, бұл бейбітшілік келісімі тараптарға үздіксіз де қалжыратар соғысты айналып өтуге мүмкіндік берді, ал әскери шығындардан босатылған ресурстарды экономиканы қалпына келтіруге пайдалану мүмкін болдыiNicola Di Cosmo, “The Relations between China and the Steppe. From the Xiongnu to the Türk Empire.” In Empires and Exchanges in Eurasian Late Antiquity. Rome, China, Iran, and the Steppe, ca. 250–750 (eds. Nicola Di Cosmo & Michael Maas) (Cambridge:2018): 42.

Ғұн мен Хань империяларының бейбітшілік келісімінен отыз бес жыл өткенде, яғни б.з.б. 162 жылы Хань империясымен бітімгершілігін нығарлап, қытай ханшайымына үйленетін Мөденің ұлы Лаошан император Вэнь Диге жазған жеке хатында қос империяның қарым-қатынасын былай сипаттады:

Ұлы дала дипломатиясындағы маңызды рөлді қытай ханшайымдары ғана атқармаған еді. 19-ғасырдың ортасы, яғни Орталық Еуразияның соңғы тәуелсіз мемлекеттерінің ыдырауы кезеңіне дейін әйелдер дипломатиялық қатынастардағы негізгі элемент болып қалды. Дала елшілігі дәстүрінде этникалық азшылықтар, қолөнер шеберлері, сауда және діни қауымдастық өкілдері де маңызды рөл атқарды. Еуропалық монархиялар мен Қасиетті тақтың дипломатиялық қызметінде францискандықтар мен иезуиттер секілді діни орден өкілдері ерекше көзге түссе, Моңғол империясы қалыптасқан кезеңде бұл қызметті көбіне саны аз мұсылман қауымының өкілдері мойнына алды. Бұл жұмыспен қатар, олар көбіне саудамен де айналысты.

1214 жылы моңғол-цзинь соғысы кезінде Шыңғыс хан бейбітшілік келісімі туралы келіссөзді мұсылман саудагері Жафар Қожаға тапсырып, оны өз елшілігінің басшысы ретінде аттандырды. Ол кезде Моңғол әскері Цзинь империясының астанасы Чжундуды қоршап алғанымен, Шыңғыс хан сәтті жорығын жалғастырудың орнына, алтын мен жібектен көп мөлшерде алым төлетуді көздейтін бітім жасасты. Ескі дала дәстүріне сәйкес, келісім әулеттік некемен де бекітіліп, ол Цзинь ханшайымы Циді жар қылып алды. Білге қаған жағдайынан айырмашылығы, «әлемді дүр сілкіндіруші» Шыңғыс хан келгенде, оның ұсынысынан ешкім бас тарта алмаған-ды.

Айта кетейік, Ұлы даладағы бейбітшілік шарттары тек ауыр соғыстарды тоқтату үшін, яки бір тарап жеңіліп, жер, жібек не алтын түрінде көлемді алым төлеуге уәде бергеннен кейін ғана жасалған жоқ. Я мұндай бітімдер әртүрлі өркениеті, саяси құрылымы мен дүниетанымы қалыптасқан мемлекеттер арасында ғана жасалмады. Бейбіт келісім егемендік қағидаларын айқындауға, тараптардың бір-бірінің аумақтық тұтастығын тануға, саяси ықпал шектерін белгілеуге, стратегиялық өзара көмек тетіктерін және мемлекетаралық дипломатиялық қатынастардың тәртібін қалыптастыруға құқықтық негіз болды. Бұған 1304 жылы Моңғол империясының ұлыстары арасында жасалған бейбіт келісім айқын мысал бола алады.

Бір кездері дүниежүзі тарихындағы ең үлкен біртұтас аумақты алып жатқан Моңғол империясының ішіндегі қақтығыстардың себебі оның табиғи түрде кеңеюінен, жергілікті мүдделер мен мәдени ерекшеліктердің біртіндеп оқшаулануынан еді. Бейбіт келісім әр ұлыстың тәуелсіз мемлекеттік жүйесі мен саяси мүдделерін сақтай отырып, сауда, ақпарат және мәдени байланыстарды үзбеуді көздеді. Мысалы, Юань империясының билеушісі «Ұлы хан» атағын сақтап, басқа билеушілердің үстінен формалды түрде жоғарғы мәртебеге ие болды.

Моңғол империясының ұлыстары арасында бейбіт келісім жасалғаннан кейін бірден Хулагу әулетінен шыққан Олжейту хан Франция королі, тарихта «Сұлу Филипп» деген атпен қалған IV Филиппке хат жолдады. Ол хатында мәмлүктерге қарсы бірге күресуге барынша емеурін танытады. Сондай-ақ Олжейту бұрынғы Моңғол империясының барлық ұлысында ортақ жеткізу қызметінің барын және егер олардың кез келгені сатқындық жасаса, өзгелері бірігіп оған қарсы шығуға міндетті екенін жазды.

Орталық Азия тарихындағы әйелдердің дипломатиядағы рөлі қытай ханшайымдарының ғұн немесе түркі билеушілеріне тұрмысқа шығуымен ғана шектелмеді. Кейде әйелдердің өзі бейбіт келісімдердің бастамашысы болды. Мысалы, 676 жылы Бұхараның билеушісі Хутак-хатун Омейяд халифатының қолбасшысы Убайдуллах ибн Зиядпен бейбіт келісім жасады.

Бұл дәстүр Алтын Орда дәуірінде де жалғасын тапты. 1239 жылы Грузияның Русудан патшайымы бастаған елшілік Бату ханның ордасына келді. Көп ұзамай гүржі-моңғол бейбіт келісімі жасалып, нәтижесінде моңғол әскерлерінің Грузияға жорығы тоқтатылды.

Ал 1319 жылы мәмлүк сұлтаны Мұхаммед ан-Насырды әулеттік одаққа көндіріп, оны Ильхан мемлекетіне қарсы ұзаққа созылған күресте өз жағына тартуға бірнеше жыл бойы әрекет жасаған Өзбек хан Мысырға өзінің жиені Тұлынбай-хатунды жіберді. Бір жылдан кейін ол сұлтанға тұрмысқа шығып, одақты неке арқылы бекітті. Ортағасырлық мысыр тарихшысы Ибн Дукмактың айтуынша, олардың үйлену тойындай той бұрын-соңды Мысыр билеушілерінің ешқайсында болмаған. Алайда сегіз жылдан соң Тұлынбай-хатун сұлтанмен ажырасты. Ал Өзбек хан ақыр соңында мәмлүктерді Ильхандарға қарсы соғысқа тарта алмады.

Бір қызығы, Қазақ хандығы дипломатиясының «алтын ғасыры» — аумағы айрықша кеңейген Қасым хан дәуіріне де, Ташкент пен Самарқанды басып алған Тәуекел хан кезеңіне де емес, қырық жылға жуық билік құрған Абылай ханның дәуірінде болды. Бұл қазақ жерлерін жоңғарлар ойрандап, қазақ элитасының ішінде алауыздық күшейіп, Ресей мен Цин империяларының аумағы күннен-күнге кеңейіп жатқан аса күрделі кезең еді. Дәл осындай ауыр кезеңде Абылайдың дипломатиялық қабілеті жарқырай көрінді. Ол екі империяның арасында тепе-теңдік сақтап, көп жағдайда бірін екіншісіне қарсы құрал ретінде пайдаланды. Сонымен бірге хан билігін нығайтып, қазақтардың экономикалық мүдделерін ілгерілетті.

Жоңғар хандығы ыдыраған соң екі ел арасындағы жер дауына, Қазақ хандығы мен Цин империясы арасындағы жаңа шекараларға қатысты дауларға, ішкі қақтығыстарға және Абылайдың Цинге қарсы көтеріліс жетекшісі Әмірсананы ашық түрде паналатуына қарамастан, Абылай хан әрдайым бейбіт дипломатия стратегиясын таңдады.

1757 жылдан бастап ол Цин империясының сарайына ұдайы түрде елшілер жіберіп отырды. Мұның нәтижесінде хан билігінің легитимділігі ресми түрде мойындалып қана қоймай, Цин билігі тарапынан аумақтық және экономикалық тұрғыдан елеулі жеңілдіктер де жасалды. Әрине, елшілер Қытайда аса құнды сый саналған қазақ жылқыларын жетелей баратын. 1769 жылы Абылай хан Цин империясының астанасына өзінің ұлы Уәлиді жіберді.

Бір ғасыр өткен соң Абылай ханның шөбересі, Уәли ханның немересі Шоқан Уәлиханов былай деп жазды:

Нәтижесінде 1767 жылы Абылай хан бұрынғы Жоңғар империясының жері болып, ол күнде Цин империясының билігіне өткен аумақтарға кіруге мүмкіндік алды, дегенмен бұл үшін алым төлеуі қажет болды. Ал 1758 жылы Абылай ханның бастамасымен Үрімжіде қазақ көпестеріне арналған арнайы сауда орындары ашылды. 1760 жылы Қорғас маңында қазақтармен сауда жасауға арналған жеке базар пайда болды.

Кейін қазақтар біраз уақыт басқа мемлекеттің құрамында болғанымен, Абылай хан бар күш-жігерін сарқи отырып сақтауға тырысқан тәуелсіздікті Қазақстан да, төңірегіндегі көршілері де қайтарып алып, өз мүдделерін дипломатиялық жолмен ілгерілетуге, соның ішінде бейбіт бітімгершілік арқылы дамытуға жол ашты. Өйткені Орталық Еуразияда мұндай келісімдер көне замандардан бері жасалып келеді. Түркі ойшылы, «Құтадғу білік» («Құтты білік») шығармасының авторы Жүсіп Баласағұн: