ДАЛА ЖАСТАРЫНЫҢ ҒАШЫҚТЫҚ ХИКАЯСЫ

Мұның бәрі эпостар мен әндерде жақсы көрінеді. Ел аузындағы ғашықтық сюжеттердің бәрінде қосыла алмай кеткен екі жастың мұңы айтылады. Естай мен Қорлан, Төлеген мен Жібек — жай ғана әдебиет кейіпкері емес, орнығып қалған мәдени архетиптер: адамның өз сезімі әлеуметтік нормаларға қайшы келгенде, түптің түбінде құрдымға кететін.

Әйткенмен сондай қатаң тыйымның арасында да уақыт пен кеңістік жағынан шеті мен шегі бар қысқа ғана еркіндік дәурені есіп тұратын.

Соның бірі — көш. Қазақтың көші — қоныс ауыстыру ғана емес, жөн-жоралғысы бір төбе, бөлек дәстүр. Көш басында көштің көркіне айналған ауылдың ең сұлу қыздары, олармен қатарласа, әзілдесе, ойнап-күліп жас жігіттер жүретін. Жай күні ұят саналатын қылыққа соншалықты мән беріп қарамайтын, тыйым да жоқ еді, сол себепті ондай көріністер көш ғұрпының бір бөлшегі саналатын.

Көңіліне жаққан қыз-жігітпен тілдесіп, екі ауыз әзіл айтып, ойнап-күліп қалатын тағы бір кез — жаз жайлау. Далада жұрттың әлеуметтік тірлігі түгел жазға қарап тұрады: той-томалақтың бәрі жазға орайластырып, жастардың да жолығып, тіл қатысып, бір-бірінің көңілін байқастайтын кезі де сол кең жайлау.

Жастардың ойын-күлкісі оңаша өтпейтін. Жас дәуреннің бар қызығы алтыбақан басында өтеді. Ән айтылып, күй тартылып, абыр-сабыр ойынның арасында қазіргі жастардай оңаша кездесуге ыңғай болмасы анық. Әйткенмен жұрт көзін ала бере қарасып, иек қағысып, көңілін білдіріп, әдептен озбай сөз байласып алар шақ та сол.

Жастардың ел көзінен таса оңашалана алар бір сәті — ақсүйек ойыны. Айлы түні ақсөңке сүйекті айдалаға лақтыра салып, бәрі соны іздейміз деп жамырай тарап кеткен шақта әлдебір қыз бен жігіттің қосарлана кеткені ерсі көрінбейтін. Ақсүйек іздеген болып оңаша тіл қатысып, ұзап кеткеннің өзі ұят саналмайтын.

Еуропа дәстүріндегідей емес, тән жақындығы да бөлек ереже, өзге әдепке бағынатын. Сүйісу — еркелесудің мәні емес еді. Одан бұрын қыздың білегін ұстау, шашынан иіскеу — еркелетудің айрықша түрі болатын. Әдетте қыз бала маңдайын бүркелемейтіні де содан болса керек.

Әдетте қос ғашықты табыстырып, арада жүретін кісілер болады. Ең алдымен ауызға ілігетіні — қыздың жеңгесі. Екі араға хат таситын да, жастарды жолықтырып, әдептен аспауын қадағалайтын да сол жеңге.

Жастар атастырылып қойған соң, алғаш бетпе-бет емес, іргеден жолығатын болған. Қыз үй ішінде, жігіт сыртта, ірге түрулі, қол созымда болса да, әдеп шегінен асып кетпейтіндей алыстан тілдеседі.

Ал екі жақ құдалық пен қалыңмал жайын келісе бастағанда, күйеу қалыңдығына ұрын баруына болады. Жұрт көзіне көрінбей, түн жамылып барғанымен, ауыл-аймақ күйеу кез келген күні келуі мүмкін екенін біліп жүретін.

Ұрын бару — күйеу мен қалыңдықтың сол ауылдың әйелдерінің көзінше жолығып, қол ұстасып тілдесіп, сыр ұғысатын аз мүмкіндігінің бірі. Күйеудің ұрын баруының өз әдебі бар: ауылдың үлкендерінің көзіне түспей, ерсі қылық қылмайды, құрқол жүрмей, сол ауылдың қыз-келіншектеріне тарту-таралғы ала барады.

Дала төсіндегі өмірдің бір қайшылығы да сол — кең далада оңаша тірліктің еркіндігінен тыйымы көп болатын. Алайда оңашаланған сәт алыстан аңғарылса, оған құрмет бар-тын. Анадайдан шаншулы құрық көрген адам оның түбінде екеудің оңаша тірлігі барын түсініп, жоламай, айналып өтетін.

Ауыл ішінде де оңаша тірліктің өз әдебі бар. Жас үйленгендерге бөлек үй — отау тігіледі. Қазіргідей үлкен-кішінің бірге тұруы — салттан емес, урбанизациядан. Кезінде жастардың қызығы оңаша, жұрт көзінен таса болған.

Осы сипатталған дүниенің бәрі әуелден атастырылып, артынан ың-шыңсыз бар жоралғысын жасап отау болған жастарға қатысты екенін атай кеткен жөн болар. Ал ата-ана үкіміне бағынбаймын дегендердің амалы біреу-ақ еді: қашып кету. Оны қазіргі қызды басып алып қашумен шатастырмаған жөн. Дәстүрлі қоғамда қыз алып қашу ауыр қылмыс саналатын, ондайдың арты би алдына барып шешілетін екі рудың дауына ұласатын. Қыз алып қашқан жігіттің руына қисапсыз мал айып салып, тіпті сол рудан қалыңсыз қыз беруге дейін кесіп жататын. Қыз алып қашқан жігіттің руы айыбын өтей алмаса, өзін өлімге кесуге дейін баратын.

Тіпті екі жастың келісіп қашқаны да әдеттегі жағдай емес, шетін саналатын. Әдетте қызды жастай айттырып қоймаған болса не жігіттің қалың беретін күйі болмаса, жастар қашып кетеді. Тіпті мұндай жағдайдың өзінде жігіттің руы қыздың ауылына барып, ат-шапан айыбын апарып, кешірімге жығылады. Басқаша айтсақ, екі жақ қайткенде де бір мәмілеге келуге тырысады. Әйткенмен «ғашықтардың қол ұстасып қашқанының» өзі ру ішіндегі әдепті бұзумен, ортақ мүддені тәрк етумен тең.

Кәдімгі тірлікте романтикаға тыйым көп болған соң да қол жетпес асқақ махаббат ауыз әдебиетінде жырға қосылған. «Қозы Көрпеш — Баян Сұлу» не «Қыз Жiбек» сынды эпостық сюжеттерде ғашықтық тағдырдың өзіне баланады: ол асқақ, баянсыз, ар талабына, ата-ана үкімі мен ру мүддесіне бағынады, ажал айырғанша адал, сертке берік болуды талап етеді. Ол жырлардың бәрінде әйелдер еріксіз емес, еркін, таңдай алатын кейіпкер етіп суреттелетіні де маңызды. Баян мен Жібек жарын өзі таңдайды, күтеді, қарсыласып, әмірге көнбей, бас еркінен айырмақ жүйедегі орнын нықтайды.

Тағы бір романтикаға толы, қасіретті ғашықтық мысалы — Естай ақынның «Құсни Қорлан» әнінде сол азапты сезімнің бар болмысы ашылады. Ақынның өзі кедейлігінен қалың бере алмай, ғашығы — Қорлан қызға қолы жетпей өткен. Сол заманның салтында қыз бала өз тағдырына ие бола алмай, қалың бергенге жар болып кете баратын. Қорлан да жатқа жар болып кетіп, сөйтіп, бақыт туралы арман да «жоғалады». Сүйгенінен айырылған Естайдың әнінде ғашықтық дерті көркем образға айналады.