ХАНША АЙҒАНЫМ

Әкесіндей айбарлы болмаса да, оның саясатын жалғаған Уәли 1800 жылдар шамасында өзіне қарасты Арғын ішіндегі Атығай ауылынан бойжеткен АйғанымғаiАйғаным Сарғалдаққызы 1783 жылы дүниеге келген көзі түсіп, жас сұлуға құда түседі. Айғаным — Құдайберді-Бәйімбет балаларының сауатын ашқан молда Сарғалдақтың қызы. Ол әкесінен араб, парсы, шағатай тілін үйреніп, Шығыс шайырларының еңбектеріне қанып өскен едіiС.Ақтаев. Ел анасы Айғаным. Қазақ хандығы тұсындағы ханымдар мен арулар. 57-б.. Кей зерттеушілерге сүйенсек, сол кезде алпысты алқымдаған Уәлидің әйелі мен бес ұлы бар еді дейдіiЖ.Ермекбай. Шоқан Уәлихановтың тағдыры мен мұрасы. Нұр-Сұлтан: 2020. 37-б., К. Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нур-Cултан: 2019. 162-б., кейбірі үш әйелі болғанын айтадыiC.Ақтаев. Ел анасы Айғаным. 58-б..

Жас айырмасына қарамастан Айғаным ханға ұзатылады, бірақ дәстүрлі ғұрып шеңберінің өзінде Айғанымның айтары бар еді. Қалыңдық ханға шарт қояды: Көкшедегі ордада өзге ханыммен қоңсы отырмаймын, қонысым Сырымбет болсын деп, өзінің туып-өскен ортасына жақындықты қалайдыiC.Ақтаев. Ел анасы Айғаным. 58-б.. Хан Сырымбет тауының етегіне солай көшіп келеді, ал Айғаным Уәлидің хан болған қырық жылының жартысына жуығында оның жанынан табылады. Шоқан Уәлихановтың дерегі бойынша, Айғанымның «тоғыз ұлы бар еді, оның екеуі жастай, екеуі жиырма жас шамасында қайтыс болған»iРГАЛИ 118/1/469/9.

Уәли ханның ұрпақтары жайлы бірізді ақпарат жоқ. Тарихшы Ирина Ерофеева бес ұлының бәйбішеден, тоғыз ұлының Айғанымнан тарағанын айтып, оларды мынадай ретпен атайды: Әбілмәмбет, Шыңғыс, Хамза, Бегалы, Абылай, Шеген, Төрежан, Аббас (Ғаббас), Жошы, Тәуке, Қанқожа, Әли, Ғұбайдолла және ЕсімiИ.Ерофеева. Казахские ханы и ханские династии в XVIII — середине XIX вв. Культура и история Центральной Азии и Казахстана. Проблемы и перспективы исследования. Алматы: 1997. 123-б.. Айғаным ұлдарына келсек, Әбілмәмбет есімі Шыңғыстың Омбыдағы оқуынан сұранған құжаттарында аталып, 1831 жылы бақилық болды делінедіiҚР ОМА 338/1/3/36. Сірә, Шоқан баяндайтын, Айғанымның жиырма жас шамасында қайтыс болған ұлының бірі сол болса керек. Белгілі болғандай, ол патша әкімшілігінен жылына 300 рубль жалақы алып отырғанiҚР ОМА 338/1/690/42. Ал Шеген есімі Айғанымның Құдайберді-Атығай болысының старшыны подполковник Зілғара Байтокинмен тартыстарында аталады, соған қарағанда ол анасына шаруашылықты басқаруда қолғабыс еткен сияқтыiҚР ОМА 338/1/808. Төрежанды Ресей құжаттарында Айғанымның «асыранды баласы» дегенді жиі оқимыз, кейін болыс болғаны да айтыладыiҚР ОМА 338/1/3/193. Баршаға мәлім аға сұлтан Шыңғыстан басқа ұлдары туралы дерек аз.

Бір білеріміз, Айғанымнан тараған ұлдар мен қара шаңырақта қалған ұрпақтар арасында қайшылықтар болған. Уәлидің бірінші әйелінен тараған ұрпақтары, оның ішінде Уәли ханның ұлы Ғұбайдолла мен інісі Қасымның балалары Cаржан, Кенесары, Наурызбай және Бопай қазақ даласының дербестігі үшін күресті.

Олардың біразы қазақ даласында хандық биліктің жойылғанын қаламаған Цин империясына жақындау болғанiК.Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нур-Cултан: 2019. 167–168 бб.. Ал Айғаным мен одан тараған ұрпақтар Ресей әкімшілігімен тату еді.

Бұл тартысты түсіну үшін мұрагерлік мәселесіне шолу жасаған ләзім. 1819 жылы Уәли хан өмірден өтеді. Тарихшы Клара Хафизованың айтуынша, әкесіне қарағанда сабырлы әрі мінезі жұмсақтау Уәли өз төсегінде бейбіт түрде дүниеден өтедіiК.Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нур-Cултан: 2019. 143-б.. Алайда бұл жағдай ұлдарының алды кәмелетке де толмаған Айғаным үшін «бейбіт» кезең емес еді. Көкшедегі Уәлидің ұлдары мен інілеріне тәуелді болғысы келмесе де, дәстүрлі қазақ заңымен билік тізгіні бәйбішеден тараған ересек ұлдарда болатын.

Хан ертеректе тұңғышы Ғаббасты мұрагер деп таныған және соған дайындаған. Бірақ Ғаббас Уәлидің өзінен бұрын дүниеден өтіп, орнына одан кейінгі ұлы Ғұбайдолла хан көтеріледі. Ғұбайдолла қазақ мемлекеттігін сақтап қалуға барынша тырысады, тіпті оның дипломатиялық миссиясынан кейін Цин империясы 1823 жылы 9 желтоқсандағы грамотасымен оны қазақ ханы деп мойындайды. Кейінірек оның Қоқан билігімен байланысы да мәлім боладыiҚР ОМА 338/1. Яғни Ғұбайдолла атасы Абылай мен әкесі Уәлидің дипломатиялық саясатын жалғастыруға талпынды. Алайда бұл кезде Ресей патшалығының отарлық машинасы дала дербестігін жоюға кірісіп, 1822 жылы әйгілі «Сібір қырғыздары туралы устав» қабылданды. Сөйтіп, Орта жүзді басқаруды реформалау құжат жүзінде басталып кетті.

Ғұбайдолланың Цинмен байланысы үшін оның ұлы ұсталып, Қытай грамотасы мен хандық титулдан бас тартуға қысым жасалады. Іле-шала, 1824 жылы оның көңілін басу үшін Көкшетау округі құрылып, Ғұбайдолланы аға сұлтан етіп сайлайды. Ғұбайдолла бұл мәртебені азырқанып, Батыс Сібір генерал-губернаторлығының сыйлықтарын кері қайтарып, хаттарын жауапсыз қалдырадыiК.Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нұр-Cұлтан: 2019. 180-б. . 1827 жылы Ғұбайдолла округтік приказ қызметінен бас тартып, Қорғалжың маңына көшіп кетеді. 1831 жылдан бастап ұлы мен өзіне бақылау орнатылдыiсонда. Бірақ 1833 жылы оны подполковник шеніне ұсынады, 1835 жылы 18 шілдеде «аға сұлтан Ғұбайдолла Уәлиев» деген мөрі басылған бір құжатта Айғаным ханшаның өтініші бойынша диірмен қамдау туралы хаты сақталғанiҚР ОМА 338/1/3/51. Соған қарағанда, Ғұбайдолла 1837 жылға дейін Ресей өкіметімен бір кетісіп, бір табысып тұрғандай. Кенесары көтерілісі бұрқ ете қалғаннан кейін, оған қолдау көрсеткені үшін Ғұбайдолла сұлтан итжеккенге айдалып, Кенесарының өлімінен кейін ғана, 1847 жылы босап еліне келеді. Бұл уақытта Айғанымның ұлы Шыңғыс Ресей әкімшілік жүйесіне кірпіш болып қаланып алған еді...

Ғұбайдолла мен Айғанымның арасындағы өзара қатынастар туралы көп дүние беймәлім. Ғұбайдолланың итжеккенге айдалуына Айғанымның қатысы бар деп санағандар да бар, бірақ оған құжаттық дәлел жоқ. Алайда тарихшы Клара Хафизованың пайымдауынша, Айғаным Уәли қайтқаннан кейінгі алғашқы жылдары Ғұбайдолланы қолдаған болуы мүмкін. 1822 жылы Ғұбайдолла Қытай императорына өзін хан деп тану жайлы сұрау бергенде Айғаным өзінің асыранды ұлы Жантөрені [Төрежан] аманат ретінде қосып жіберген:

«Император грамотасында аталған, Ғұбайдолланың кіші інісі деп көрсетілген сұлтан Жантөре, бәлкім, ханша Айғанымның асыранды баласы болуы мүмкін. Егер солай болса, Ресейге бейім келген Уәли ханның жесірі мен оның ұлы Шыңғыс Ғұбайдолланың тақ мұрагерлігіне байланысты қытай интригаларына тартылған деп болжауға болады. Нақты айтуға болатыны — олар [Айғаным мен Шыңғыс] хандықты жою жоспарын іштей қолдамады, бірақ өздерінің таққа құқығы жоқ екенін білген. Олар орыс билігінің ықыласы мен қамқорлығынан айырылғысы келмеді, бірақ Қытаймен қарым-қатынастан да толықтай бас тарта алмады»iК.Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нұр-Cұлтан: 2019. 179-б..

Үлкен саясаттың ортасында қалған Айғаным сыртқы ғана емес, еліші мәселелерін де шешуге тиісті еді. 1831–1834 жылдары старшын Зілғара Байтокин мен Айғаным және оның ұлы Шеген арасында барымта мен кісі сабауға қатысты бірнеше хат барiҚР ОМА 338/1/808/1-11. Байтокин өз жұртының Айғанымнан қысым көріп келгенін айтады. Ал ханша Айғаным Омбы облысының басшылығына Байтокиннің туысы өз ұлы Шеген Уәлиевті соққыға жыққанын айтып, Байтокин барымташыларынан қорғайтын 50 кісілік казак әскер сұратады. Бұған дейін де, 1828 жылы Омбы облысы басқармасы ханша Айғаным Уәлиеваның жанында оны қорғайтын он адам казакты ұстауға өкім шығарған құжаттар барiҚР ОМА 338/1/483/1-6. Оны Көкшетау сыртқы округіндегі көшіп-қону кезінде біраздан бері осындай жасақтың тұрақты түрде күзететіні де айтыладыiҚР ОМА 338/1/483/1. Бұл деректер Айғанымның патша әкімшілігімен тіл табыса білгенінің көрінісі болса керек. Осы байланыс оның отбасы мен күллі ауыл-аймағына саяси, экономикалық қауіпсіздік сыйлады.

Тағы бір мәселе — әмеңгерлік еді. Айғаным ханша ретінде әмеңгерлікті айналып өтті ме, әлде Уәлидің інісінің бірімен қосылуға мәжбүр болды ма, ол жағы анық емес, бірақ 1820 жылдары оның «екінші күйеуі Тортай Ғұбайдолланың орнына хандыққа таласты» деген дерек барiК.Хафизова. Степные властители и их дипломатия в ХVIII—ХIХ веках. Нұр-Cұлтан: 2019. 169-б.. Қалай болғанда да, Айғаным Уәли ханның мөрін сақтап, өз ұлы Шыңғыс аға сұлтан болғанға дейін заңды билік нышаны ретінде қолданып келді. Ал орыс шенеуніктері оны «ханша Валиева» деп атайтын.

Айғанымның уақыт күретамырын дөп баса білуін Сырымбетте қыстау салдырып, оны патша өкіметіне «отырықшылыққа көшудің нышаны» ретінде таныстыруынан байқаймыз. Оның қолындағы нақты билігінің бір көрінісі — Уәли ханның бақилық болғанына бірер жыл өткенде Айғанымның қарамағындағы Құдайберді-Атығай және Уақ-Керей болыстарының жұрты мен көшіп-қонатын жері белгіленеді. Сол кезде ханша өтінішімен оған қыстау салуға патша қазынасынан бес мың сом бөлінеді. Бұл туралы Семенов-Тян-Шанский:

1824 жылы 30 cәуірде осы мәселеге қатысты Ресей Сенатының жарлығында былай делінген:

Кейін Сырымбет қазақ пен орыстың маңдайалды өнерпаздары мен ғалымдары түсетін қара шаңыраққа айналды.

Айғаным отбасы мен өзіне қарасты жұрттың мәселесін шешу үшін Халықаралық қатынастар министрлігімен, Азия департаментімен, Сібір комитетімен, Омбы облыстық басқармасымен т.б. органдармен хат алмасуын жалғастыра берді. Өңірдің шаруашылық мүддесін алға тартып, жер қатынастарын реттеуге үлес қосты, өз қарамағындағы би-старшындардың Ресей билігі тарапынан ескеріліп отыруы үшін еңбек сіңірді. Өкінішке қарай, оның түрлі тақырыптағы хаттары толық жинақталып, зерттелмеген.

Сондай хаттардың бір парасы — Айғанымның ұлдары Шыңғыс пен Төрежан Уәлихановтардың Омбыдағы Сібір желілік казак училищесінің Азия мектебіне қабылдануы туралы. Ханша өз ұрпақтарының ғана емес, төңірегіндегі жұрт баласының сауатты болуына көп еңбек сіңірген. Айғаным 1824 жылы Сырымбет қонысын жоспарлағанда ең алдымен мешіттің салынуын, онда балалардың білім алуына жағдай жасалуын қадағалайды. Сол жылы өзінің «кішкентай балаларын сауатқа үйрету үшін» молда Құт-Мұхамет Иманқұловты таңдап алады. Молданың көпжылдық қызметіне ризашылық білдіріп, 1931 жылы Омбы облысын басқарушы генерал-лейтенант де Сент-Лоранға хат жазады. Онда Иманқұловтың жеті жыл бойы «өз міндетін өте жақсы ынта-жігермен атқарғанын», тек өз балаларын емес, өзіне қарасты қазақтың «24 баласын өте жақсы оқытып үлгергенін, оған қоса әлі де кішкентай 15 баланы оқытып жатқанын» айтадыiҚР ОМА 338/1/690/33-34. Тіпті Ресей өкіметіне еңбек сіңірген старшындар қатарында молда Иманқұловтың да марапатталып, «оған сыйақы берілуін» сұрайды.

1830 жылы 16 наурызда Айғаным ұлы Шыңғыстың «орысша оқу, жазуды және саясатты үйренгісі келетінін» айтып, Көкшетау округтік приказына хат жолдайды. Сол жылы де Сент-Лоранға ұлын Омбы училищесіне қабылдату туралы өтінішпен барады. «Сібір қырғыздары туралы жарлық» бойынша сұлтан мен старшын балаларын линия бойындағы жетімдерге арналған әскери бөлімде оқыту қажет-ті. Алайда әскери училищеде «сұлтанның өзі христиан тәрбиеленушілерімен бірге тұруға, ас ішуге келіспеуі кәміл» болғандықтан, оған жеке мұсылман үйінен жай жалдау қажет болады. «Орта ордадағы аса бір текті әулеттің мүшесі ретінде Уәлиевтің білім алудағы табысынан пайдалы нәтижелер күтемін. Бұл жағдай біздің үкіметіміздің дала төсіне орнығуына, сондай-ақ біздің училищеге келіп түсуге оның туыстарының ықыласы оянуына да түрткі болады деп санаймын» деп жазады де Сент-Лоран. Айғаным мұнымен тоқтамай, «балаларыма серік болу үшін әрі кейде оларға қызмет ету үшін Тобыл татары, молда Оразметовтың баласы Мұхаметқалиды Омбы Азиялық училищесіне қабылдауыңызды сұраймын» деп өтініш береді.

1831 жылы 4 тамызда Төрежан мен Шыңғыс Уәлихановтар Омбы облыстық басқармасының бастығына өздері жалдап тұратын «Сейфуллиннің жесірінің үйіне тоғыз ай бұрын» келгенін айтып, ондағы жағдайдың өте нашар екеніне, өздері тапқан басқа мекенге ауыстыруға рұқсат беруін сұрай хат жазады. Соған қарағанда 1830 жылдың желтоқсанынан бастап Шыңғыс, Төрежан мен Мұхаметқали Азия мектебінде оқыған. Жоғарыда айтқанымыздай, 1822 жылы Ғұбайдолланың аманаты есебінде Цин империясына баратын «Ғұбайдолланың інісі» Жантөре/Төрежан осы хаттарда аталған «Шыңғыстың бауыры» болуы мүмкін.

Олардың оқу барысы туралы деректер толық емес, десе де, үш жылдан кейін, 1833 жылғы 19 қыркүйекте Айғаным Көкшетау округтік приказына: «Ғылым үйрену үшін Омбы училищесіне жіберілуі тиіс ұлым Шыңғыс Уәлиев жасы келгендіктен … мен биыл оны үйлендірмекпін, әрі құрметті қазақтар оны болыс етіп сайлағысы келеді» деп жазадыiҚР ОМА 338/1/690/187, 187 об..

Бұдан бірнеше ай бұрын ол өзіне қарасты кейбір төлеңгіттердің Шыңғысты бір жыл бұрын алдап училищеден алып кетіп, оған теріс ықпал еткенін айтып шағымданған болатынiҚР ОМА 338/1/690/167 об. Бұған жауап ретінде Айғаным оларға бұрын өзі берген малын тартып алып, өзінен алыстатады. 1833 жылдың күзінде олар тағы да Омбыға барып, Шыңғысқа зиян келтірмек деген қауіппен, Айғаным оларды ұстап қалуды өтінген. Бұл хаттар оның жас Шыңғыстың өміріне белсенді араласқанын, сондай-ақ оның басқару стилін де айқын көрсетеді.

1833 жылы 8 қарашада Омбыдағы Сібір желілік казак әскерінің әскери канцеляриясының директоры полковник Черкасов рапортында ханша Айғанымның «қосалқы жағдайларға байланысты» баласы Шыңғыстың училищеде одан әрі оқығанын қаламайтынын баяндайдыiҚР ОМА 338/1/3/191. Сол жылы 7 желтоқсанда Айғаным Уәлиеваның баласы Төрежанды сабаққа келмегені үшін Азия мектебінен шығару туралы хабарланғанiҚР ОМА 338/1/3/193. Ал оқуды сәтті аяқтаған Мұхаметқали Оразметов сұлтанның хатшысы болып жұмысқа орналасады.

Яғни үш жыл Омбыда оқып, орыс тілін меңгерген Шыңғысты Айғаным саяси өмірге де, ересек өмірге де дайын деп шешкен болса керек. 1834 жылы ол бала кезінен айттырылған қалыңдығы Зейнеп Шорманованы жар етіп, сол жылы тамызда жаңа құрылған Аманқарағай округтік приказының аға сұлтаны болып тағайындаладыiЖ.Ермекбай. Шоқан Уәлихановтың тағдыры мен мұрасы. Нұр-Сұлтан: 2020. 45-б.. Қазақ даласындағы ең бай әулеттің бірі Шормановтармен құда болу да Айғанымның шешімі деп болжауға болады.

23 жасында аға сұлтан болған Шыңғыс Уәлиханов өз қоғамының экономика мен саясатына жүйрік, халқының мәдениетін терең түсінетін, ғылым мен өнерді жоғары бағалаған адам ретінде белгілі. Оның қолдауымен Орыс географиялық қоғамы үшін қазақ халқының әндері, ертегілері мен мақал-мәтелдері жиналды, халықаралық және империялық этнографиялық конференциялар мен көрмелерге қазақ халқының тұрмыс заттары дайындалды. Сырымбетте қазақ балаларына арналған екінші мектеп салынды. Сонымен бірге ол «өз округінде егін шаруашылығын кеңінен таратуға көңіл бөлді»: бұлар Ресей империясы берген мүмкіндіктерді пайдалану ғана емес, оған анасы Айғаным сіңірген саясат деуге болатындайiЖ.Ермекбай. Шоқан Уәлихановтың тағдыры мен мұрасы. Нұр-Сұлтан: 2020. 43-б..

Ханша Айғанымның 1830–1833 жылдардағы хаттарында Шыңғыс пен Төрежанның оқуы жайымен бірге егін шаруашылығын дамыту туралы мәселелер қатар көтеріледі. 1831 жылы наурыздағы Омбы облысының басшысына жазған хатында былай дейді:

Бір ай өтер-өтпестен де Сент-Лоран Айғаным ханша сұраған егін құралдары мен бидайға, сондай-ақ ұн тартатын жел диірменін салу үшін өкімет қорынан 150 сом бөлу туралы айтадыiҚР ОМА 338/1/690/46.

Ресейдің отарлық саясаты ұсынған осындай «ұсақ пайдаларын» Айғаным ұтымды пайдалана отырып, өз жұртына тиесілі жерді үнемі қорғаумен болған. Империяның қазақ жеріне табандап еніп, переселендерді жаппай көшіріп жатқан дәуірде Айғаным жүйелі түрде жер мәселесін көтереді. Өзіне тиесілі ауылдар мен көшіп-қонатын аймақтарды белгілеуден бастап, сол аймақтардың қазақтардан тартып алынбауын қадағалау оның міндеті болды. Мысалы, Батыс Сібір генерал-губернаторы И.А.Вельяминовтің де Сент-Лоранға жазған хатынан Айғанымның Тобыл қаласына барып, генерал-губернаторға жолығып, қазақтардың иелігіндегі жерлерді казактардың басып алуына жол бермеуді өтінгені анықталады. Сонымен қатар ол Көкшетау округінің аға сұлтаны мен заседательдерінің заңды басқару мерзімі аяқталғанын атап көрсетіп, кезекті сайлаудың әділ өткізілуін қадағалауды сұрағанiҚР ОМА 338/1/690/41–43 об..

Сол сияқты, де Сент-Лоранның Петропавл округтік бастығына 1831 жылғы 21 наурыздағы өкімі «ханша Айғаным мен бір топ старшын» өзіне келіп өтініш білдіргеннен кейін жазылған:

Сол өтініштің аяқсыз қалмағанының дәлелі — де Сент-Лоран былай жауап береді:

Шыңғысты аға сұлтан етіп, Аманқарағай жұртын оған табыстаған соң ресми құжаттарда Айғанымның есімі сирейді. Бірақ оның Шыңғысқа ақылшы болғаны даусыз болса, немерелері, оның ішінде Шоқанның тәрбиесімен тікелей айналысқаны жайлы да дерек көп. Жетпіске келіп өмірден озған Айғаным жайлы Шоқанның өзі:

Айғанымның көзі кеткеннен кейін, оның көзіндей болған Сырымбет қонысының мәртебесі белгісіз болып шығады. 1895 жылы қартайған Шыңғыс Уәлихановқа қонақ болған Григорий Потанин:

Потанин бұрын қазақтарға тиесілі жерлер казактар мен олардың офицерлеріне мұрагерлік меншік ретінде таратылып, тіпті көпестердің қолына өтіп жатқанда, Уәлихановтардың жерге меншік құқығы танылмауы әділетсіздік екенін айтады. Бұл хандық билік түбірімен жойылып, Уәли хан мен Айғаным ұрпақтарының тағдыры қыл үстінде тұрған шақ еді. Тағы бір жиырма жылдың бедерінде бұл жерге совет үкіметі орнап, қызыл әскерлер Сырымбетті жермен-жексен етеді. 1992 жылы ғана Айғанымның қонысы Шоқан сызбаларына сай қайта салынды.