ҚАНАТЫМЕН СУ СЕПКЕН ҚАРЛЫҒАШ

Ол заманда кедей отбасынан шыққан қыздардың сауат ашуына тыйым салынбағанымен, олар жиі қалыңмалдың құрбаны болды. Нәзипа оқуын бітірген соң ауылға қайтып, ата-анасы атастырған адамға ұзатылуы керек еді. Қарсыласайын десе — қалыңмал жұмсалып қойған, қайтаратын өз ақшасы жоқ. Оған қоса, 1903 жылы оқу бітірген соң Торғайдағы әйелдер училищесіне көмекші мұғалім болып тағайындалып, сол жерде қызмет істейтін бозбала, өзімен идеялас, пікірлес Нұрғали Құлжановпен танысып, сөз байласып қойғаны тағы бар.

Мәселені шешудің жолын іздеген Нәзипа облыстық әскери губернаторға арызданып, осы тығырықтан шығу жолында көмек сұрайды. Санкт-Петербург орталық мемлекеттік тарихи архивінен табылған құжатта:

Осылайша, Нәзипа Құлжанова қазақ қыздарының қатарында алғашқылардың бірі болып ескілік қамытынан босап шығып, сүйгеніне қосылған.

Сірескен салтты бұзып, отау құрған Нәзипа мен Нұрғалиға үй болып кету оңайға соқпай, екі жас жергілікті үстем тап өкілдері тарапынан қысым көре бастайды. Ерлі-зайыптылардың кедей балаларын оқытамыз, жастардың сауатын ашамыз деген белсенділігі де көп адамға ұнамаса керек. Әрі Нәзипаның орысша жетік білуі, басқа әйелдер сияқты именбей, жаулықсыз еркін жүріп-тұруы, жаңаша киім киісі ел арасында қызу әңгімеге арқау болуы ғажап емес. Құлжановтардың Семейдегі үйінде жатып білім алған белгілі жазушы Сапарғали Бегалин «Замана белестері» романында

Нәзипа мен Нұрғали Торғай аймағына екі мағынада да «сыймай», елдің шығысына — 20-ғасырдың басында қазақ интеллигенциясының бесігіне айналған Семей қаласына қоныс аударады. Нәзипа осы қалада қоғамдық істерге қатысып, шығармашылық әлеуетін шыңдаған. Абай мұрасымен танысып, Нұрғали екеуі жанына білімпаз, дарынды жастарды жинайды. Қаныш Сәтбаев, Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек Аймауытов, Сапарғали Бегалин, Қабыш Кәкітайқызы сынды қазақтың талантты жастарына ақылшы болып, шығармашылыққа баулиды, бағыт-бағдар береді.

Нәзипа 1913 жылы Орыс география қоғамының Семей бөлімшесіне мүше атанады. Патша үкіметінің тыйымдарын, әсіресе Столыпиннің 1910 жылғы «Бұратаналардың барлық мәдени-ағарту қоғамдарына тыйым салынсын» деген нұсқауын айналып өтіп, 1914 жылы 25 қаңтарда Абайдың қайтыс болғанына он жыл толғанда ұлы ақынды еске алу үшін шығармашыл қазақ жастарының басын қосып, әдеби кеш ұйымдастырады. Семейдегі «Халық үйінде» Нәзипаның және география қоғамының бастамасымен ұйымдастырылған әдеби кештің жаңғырығы бүкіл қазақ даласын шарлайды. Осы кеш туралы «Айқап» журналындаi1914, №4 «Семейпалаттан» деген атпен мақала жарық көріп, онда кешті ұйымдастырған Нұрғали Құлжановтың зайыбы — Нәзипа деп анық жазылғанiЗ.Д.Сағыбай. Қазақ әйелдерінің публицистикалық мұрасы: кандидаттық диссертация. — Алматы: әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 1999. . Бұл кеш географиялық бөлімше жұмысына жиыны 520 сомдай қомақты пайда әкеліп, сол кештің басы-қасында болған Нәзипаның есімі күллі зиялы қауымға кеңінен танылады.

Бір жылдан кейін, 1915 жылдың 13 ақпанында Нәзипа тағы бір әдеби кеш ұйымдастырады. Афишада бұл кештен түсетін қаражат Петроградтағы мұсылман соғыс ауруханасы мен тұрмысы нашар қазақ шәкірттерінің мұқтажын өтеуге жұмсалады деп жазылады. Алғашқы әдеби ойынның өтетінін естімей не кеш естіп жете алмай қалған қауым бұл кешке тайлы-тұяғымен жиналады. Кеште «Біржан мен Сара айтысынан» қойылым көрсетіледі. Нәзипаның идеясымен жасалған айтыскер қыздың образы (Сараны Тұрар Қозыбағарова, Біржанды Жүсіпбек Аймауытов сомдайды) — жұртшылық алдындағы еркін қимылы, ашық мінезі мен өктем сөзі жиналғандарды әрі шошытып, әрі таңғалдырған екен. Сол үшін жиын кезінде Нұрғали Құлжанов сахнаға шығып, «келіндеріңізді айыпқа бұйырмассыздар» деп көпшіліктен, ақсақалдардан Нәзипа үшін кешірім де сұрайды.

Нәзипа бас болып өткізген кештен 917 рубль қаражат жиналып, газеттер мұның өте қомақты ақша екенін жарыса жазады. Ал 1915 жылы 7 наурызда Нәзипа Құлжанова Семей оқытушылар семинариясының директоры атына қатынас хат жазып, кештен түскен қаржының 10 рублін семинарияда тәрбиеленуші Жүсіпбек Аймауытовқа табыстау туралы қолхат береді. Кейін Нәзипа қаражаттың Жүсіпбек Аймауытовқа жеткенін естидіiГ.А.Кәрібжанова. Н.С.Құлжанованың өмірі және қоғамдық-ағартушылық қызметі (1887–1934): кандидаттық диссертация. — Семей: Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті, 2003. .

1919 жылы Нұрғали Құлжанов ақ гвардияшылардың қолынан қаза тауып, Нәзипа қара жамылады. Төрт құрсақ көтеріп, бір қызы ғана аман қалған, өкпесінде дімкәстігі бар әйелді тағдыр тағы да сынайды. Дегенмен Нәзипа бұл қиындықтарды еңсеріп, ағартушылық және күрескерлік жолға түседі.

Ер азаматтармен тең дәрежеде саяси-әлеуметтік маңызы бар істерге араласқан Нәзипа әсіресе қазақ қыздарын еріксіз тұрмыстан талай мәрте арашалап, дау-дамайды заң арқылы шешумен айналысады. «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті сияқты басылымдарда білім мен ғылымды насихаттап, өзі секілді қалыңмалға сатылған қыздардың қиын тағдырын көтереді. «Қазақ» газетінің 1915 жылғы №158 санында «Назифа» деген лақап атпен жарық көрген «Елге барғанда» атты мақаласында ол «ғылым қуған қыз Мағфуза Найманқожақызын» қалыңмалдан азат ету үшін қаражат жинағанын жазады:

Алайда сұрастыра келе Мағфузаны ағалары қазақшылыққа салынып, қалыңмалға сатып қойды дегенді естіп, қатты қапаланады. «Мағфузадай баланың оқуы жұрт үшін зор абырой еді» деп өкінген Нәзипа жиналған қаражатты «Қазақ» басқармасына жіберуді лайық көреді. «Қазақ» газетінің редакциясы бұл қаражатты оқу-білімге мұқтаж балалардың қажетіне жұмсаймыз деп, мақала соңында авторға алғыс білдіргенi«Қазақ» газеті, 1915 жыл. Екінші кітап. Құрастырған Ғ.Әннес, Т.Замзаева. — Алматы: Алашорда қоғамдық қоры, 2023. – 512 б. .

Нәзипа қазақ қыздарының еркіндігі мен сауаты жолында бұл мүмкіндікті барынша пайдаланып қалуға тырысады. Өйткені заң шыққанмен, әсіресе сауаты аз ауылдық жердегі қыз-келіншектер көмекке мұқтаж еді. Осылайша, Нәзипа қазақ қызын қалыңмалдан азат ету міндетін өз мойнына алады. Нәзипаға келіп, көмекке жүгінген қыз-келіншектердің қарасы көбейеді. Солардың бірі — ақын Шолпан Иманбаева.

Оған дейін қалыңмалдан азат етуді сұрап, бірнеше рет өлеңмен хат жазған Шолпан Нәзипамен кеңеседі. Нәзипа «қиырда жатқан мұндай талантты қыздардың дарыны ашылмай, жоғалып кетеді» деп қорқып, Шолпанды басшылықтағы азаматтарға айтып, жетім балалар үйіне тәрбиеші етіп орналастырадыiНәзипа Құлжанова. Шығармалары. — Алматы: «Ана тілі», 2014 – 133 б..

Шолпан Иманбаева 1926 жылы құрт ауруынан көз жұмды. 1927 жылы Нәзипа Құлжанова «Қызыл Қазақстан» журналының №3 санына «Ақын Шолпан» атты еске алу жазып, Шолпанның өлеңдерін журналға алғаш жариялағанын, тіпті оған 10 сом қаламақы алып бергенін («жазғанына ақша алатынын Шолпан сол жерде білді»), одан әрі ақын қыздың жұмысқа тұрып, сүйгеніне қосылып, ажары кіріп, жағдайы түзелгенін қимастықпен баяндайды.

Кейін, 1927 жылы Сара Есованың бастамасымен Шолпан Иманбаеваның жыр жинағы кітап болып жарық көреді. Нәзипаның шәкірті, ақын Мәриям Хәкімжанова бір естелігінде: «Нәзипа Шолпанның сол кітабына рецензия жазып, онысы 1927 жылы «Әйел теңдігі» журналына жарияланды» деп жазадыi1, 340 б.. Сара Есованың өзі де 1977 жылғы «Қазақстан әйелдері» журналына берген сұхбатында «орыс әдебиеті мен мәдениетіне жетік алғашқы ағартушы әйелдердің бірі» деп Нәзипа замандасын жылы еске аладыiҚазақстан әйелдері журналы. — 1977. №11. .

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың, Сәкен Сейфуллиннің қазақтың қайсар қызына арнап жыр жазып, Алаш көсемдерінің бірі Ахмет Байтұрсынұлының өмір бойы «Нәзипа жолдас» деп құрметтеуі — сол кезде Нәзипа Құлжанованың Алаш қайраткерлерімен иық тірестіре жүріп қызмет еткенінің айқын көрінісі.

«Әйелдер қауымын қалың ұйқыдан оятып, замана көшіне, жаңа мәдениетке шақырудың пәрменді құралы газет-журналдар екенін» терең түсінген көзі ашық Нәзипа — әйел теңдігі жолында қаламның күшіне жүгінген санаулы жанның бірі. Ұстаз Нәзипа енді тілшілік қызметті қатар алып, «Назифа», «Нәзекең», «Нон», «Е.Е.» т.б. лақап аттарыменi1, 345 б. «Қазақ», «Алаш», «Еңбекші қазақ» газеттеріне, «Айқап», «Әйел теңдігі», «Қызыл Қазақстан», «Жаңа мектеп» журналдарына әйел теңдігі тақырыбында тұрақты қалам тербейді.

Қалыңмалға тыйым салу туралы декретті желеу етіп, қазақ қыздарын ескі салтқа байланбауға, сауат ашып, білім алуға шақырады. Медициналық білімі болмаса да, көрген-білгеніне, оқығанына сүйене отырып, елдің қасіретіне айналған ана мен бала өлімінің шектен тыс көбею себебін зерттейді. Мақалаларында бала көтеруге денсаулығы көтермейтін аналардың жайы, бала күтімі, жүктілік пен босану, гигиеналық тазалық пен үй-жай күтімі, балалар арасында кең таралған аурулар тақырыбын терең қозғап, әйелдерге арналған тұрмыстық кеңестер беріп отырған.

Жүкті және босанған әйелдің денсаулығы мен күтімі туралы көптеген пайдалы мақала жазады. «Ел еркегі буаз малды жүкті әйелінен артық қадірлейді» депi1, 56 б., ер адамның әйел саулығына немқұрайды қарауын ащы сынап,

Артында қалған аздаған мұрасының арасында Нәзипаның жазушылық қырын көрсететін «Маржан» әңгімесі қазақ әйелінің тағдырына арналған. Маржанның тағдыры оқырманның құйқасын шымырлатардай ауыр. Атастырып қойған күйеуі кенет қайтыс болып, қалыңмалын ауырсынған әкесін аяп, 14 жасқа енді толған қайын інісіне әмеңгерлікпен тиюге мәжбүр болған әйелдің аянышты тағдыры Нәзипаның жазушылық шеберлігімен, көркем тілімен суреттеліп, жүректі тіліп, сананы сарсаңға салады.

Маржан — ақындығы мен оқысам екен деген арманы бар бойжеткен. Бірақ тағдырдың қамыты жанын жесе, өкпесіне түскен құрт тәнін жеп, өмірден күдер үзе бастаған халде. Нәзипа оны арнайы іздеп барып, танысып, көкейінде үміт шырағын жаққандай болады.

деп, қандай жолмен болса да білім алу, оқу керегін алға тартады.

Нәзипа Маржанның қазасын естіп күңіренеді. 1925 жылы «Қызыл Қазақстан» журналына жарияланған әңгімесінің соңын:

«Бауырым, құрбым, сорлы Маржан! Сен мыңдаған қазақ әйелінің, миллиондаған сорлы күн шығыс әйелінің бірісің, сенің көз жасың неше заманнан бері дәрия болып ағып келе жатқан қайғылы жастың бір тамшысы, көрден басқа жалпы қоныс таба алмаған күн шығыс әйелінің бірі, сен де көрге кіріп тыныш таптың. Неше асыл зейіндер, неше асқан жүйріктер жетпеген сенің заманыңда, соның бірі болып сен кеттің...»i1, 158 б. деп аяқтайды.

Осы оқиғалардан әйел жанының емшісі болған Нәзипаны «бар әйелдің қайғысын бір өзіне жиып алғандай» талай Маржанға әпкелік, аналық қамқорлық жасады деп батыл тұжырым жасай аламыз. Сын сағатта сынбайтын, алған бетінен қайтпайтын қайсар мінезі, жаңа заманға лайық ой-өрісі мен білімі Нәзипаны соңынан ерген сіңлілері үшін кумир тұлғаға айналдырды. 20-ғасырдың басында қанатымен су сепкен қарлығаштай қазақ қыздарын оқуға шақырған, әйел тағдырына жанашыр бола білген қайталанбас тұлға — Нәзипа Құлжанова көтерген әйелдерге тең мүмкіндік беру мәселесі одан бері жүз жыл өтсе де әлі өзекті.