ЖАЗАЛАНҒАН ХАЛЫҚТАР

1944 жылғы 17 тамызда, «сенімсіз халықтарды» жаппай жер аудару науқанының қызған шағында, Ішкі істер халық комиссариаты басқармасы (НКВД) арнайы қоныстанушылар бөлімі лагерьлер жүйесінің құрамынан алынып, жеке мекеме болып құрылды. Ал 1946 жылдан бастап Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (МҚМ) құрамындағы бұл құрылым миллиондаған жер аударылған адамды бақылап, басқарып отыратын дербес жүйеге айналды.

1953 жылдың басына қарай арнайы қоныстандыру жүйесінен үш миллиондай адам өтті. Олардың көп бөлігі ұлтына бола күштеп көшірілген халықтар — неміс, қарашай, шешен, ингуш, балқар, қалмақ, қырым татарлары және өзгелер еді.

1945 жылы өкімет арнайы қоныстанушыларды ресми түрде Совет одағының азаматтары деп таныды. Алайда бұл шешіммен бірге олардың өмірін шектейтін түрлі тыйымдар қатар жүрді. Ең басты міндет — жұмыс істеу болатын, оған да көбіне таңдау құқығы берілмейтін: қай салада, қай жерде, қандай жағдайда жұмыс істейтінін адам өзі шеше алмайтын. Бұл еңбек ету еркіндігіне кепілдік берген КСРО Конституциясына тікелей қайшы келетін.

Ең қатал шешімдердің бірі 1948 жылғы 26 қарашада шыққан қаулы болды. Оған сәйкес арнайы қоныстандыру мерзімі шексіз деп жарияланып, әр адам «мәңгі жер аударылды» деген құжатқа қол қоюға тиіс еді. Ал тұрғылықты мекенінен рұқсатсыз кету ауыр қылмыс саналатын, мұндай әрекет істеген адам жиырма жыл «каторгаға» кесілетін.

Сөйтіп, теңдік қағаз жүзінде ғана қалып, шын мәнінде, арнайы қоныстанушылар үнемі бақылауда, оқшауланып, негізгі азаматтық құқықтарынан айырылып өмір сүрді.

Міндетті мекенге жетісімен депортацияланғандар арнайы қоныстанушылар контингентінің бір бөлігіне айналатын. Олар НКВД-ІІМ-МҚМ органдары белгілеп берген елді мекендерде ғана тұруға міндеттелді, ал ол жерден арнайы рұқсатсыз мүлде шыға алмайтын.

Көбіне мұндай жерлер жұрт сирек қоныстанған әрі табиғи климат жағдайы қолайсыз өңірлер болатын. Қатты суық, қатал табиғат күнделікті тіршілікті ауырлатып, адамдардың жаңа жағдайға бейімделуіне мүмкіндік бермейтін. Тіпті ауыр дертке шалдыққан не отбасындағы жағдайы қиындап кеткен адамның өзі мекен ауыстыра алмайтын. Өмірлік маңызы бар өтініштердің өзі әкімшілік тыйымға тіреліп, жылдап мекемелер арасында «сандалып» жүретін.

Мысалы, 1955 жылғы қарашада қалмақ ұлтынан шыққан арнайы қоныстанушы әйелі ауыр науқас болғандықтан, тұрып жатқан орнын ауыстыруға рұқсат сұраған екенiҚР БП ҚСАЕАКА (Астана), 9-қор, 42522-іс, 23-п..

Бұл кісінің арызы орындалыпты, өйткені баратын жағында бір жамағайыны үй, жұмыс тауып берген екен. Алайда бұл ілуде бір болатын жағдай еді. Тағы бір жағдайда, Алтай өлкесінде тұрып жатқан 1904 жылы туған арнайы қоныстанушы Қазақ КСР-де тұратын бауырының қасына көшіруді сұрайды. Арызында «денсаулығым нашарлап кетті, жұмыс істеп қызым мен өзімді баға алмай қалдым» деп көрсеткен. Бұл арызға оң жауап тоғыз жыл өткеннен кейін ғана келгенiҚР БП ҚСАЕАКА, 9-қор, 515-іс, 8–9 пп.

Осындай жағдайлар қозғалу еркіндігін шектеудің репрессиялық сипатын анық көрсетеді: тіпті өмірлік маңызы бар себептердің өзінде арнайы қоныстанушылар жылдап мекенін ауыстыруға рұқсат ала алмай қиналатын. Бұл тәжірибе кең көлемді әкімшілік репрессиялар жүйесінің бір бөлігі еді, ал арнайы қоныстандыру оқшаулау мен мәжбүрлі еңбек элементтерін қатар алып жүрген құрылым болатын. Формасы жағынан ГУЛАГ жүйесімен қатар жүргенімен, арнайы қоныстандыру жүйесі іс жүзінде соған ұқсас жазалаушы механизмді қайталайтын. Айырмашылығы — қатігездігінде емес, ұзаққа созылатын сипатында және күнделікті зорлықтың қалыпты жағдай ретінде орнығуында еді.

Арнайы қоныстанушылар үшін қозғалу еркіндігі қатаң тәртіпке бағындырылған болатын. Міндетті тұру аймағынан шығу үшін арнайы рұқсат алу керек. Алыс-жақын — көрші ауылға, басқа облысқа не басқа одақтас республикаға барған әр сапарға арнайы хабарлама, бағыт қағазы және рұқсат беріліп, тіркеліп отырды.

Олай жол жүру үшін базар не жәрмеңкеге бару, қызмет бабымен баратын іссапар, туыс-туғанға барып-қайту немесе әкімшілік аумақ шегінен тыс жатқан жұмыс орнына жету сияқты себеп керек болатын.

Арнайы қоныстанушылардың жеке істерінде осындай тәртіп болғанына куә құжаттар аз емес. Мысалы, 1948 жылғы желтоқсанда бір арнайы қоныстанушы мынадай мазмұнда қолхат жазған екенiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 539-іс, 5-п:

Тіпті туған-туысқа барып қайтпақ сапардың өзін жазбаша келістіру керек болатын. Бір мысал — 1954 жылғы 14 маусымдағы мына арызiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), Ф. 9, Д. 476, Л. 6:

Қызмет бабымен баратын іссапарларға да шектеу қойылатын.

Арнайы рұқсат алып сапарға шыққанның өзінде арнайы қоныстанушылар әлдебір тәртіпті қатаң ұстануға тиіс болатын: уақытша барған жерінде де, өз елді мекеніндегі сияқты, комендатураға барып белгі соғып отыруы шарт еді. Мұндай талаптар көбіне олардың кәсіби міндетін атқаруын қиындатып жіберетін. Мысалы, бір агенттік мәліметте симфония оркестрі құрамында қаралы жиынға барған неміс ұлтынан шыққан арнайы қоныстанушының сөзінде оның қызметтік міндет пен әкімшілік шектеулер арасындағы шиеленісті күйі айқын көрінедіiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 248-іс, 404-п.:

Бұл зерттеуде пайдаланылған арнайы комендатуралар материалдарында арнайы қоныстанушылар режим тәртібін бұзғаны үшін әкімшілік не қылмыстық жауапкершілікке тартылғаны туралы көп дерек ұшырасады. Комендатура құжаттарынан көрінетіні — тіпті абайламай, байқамай тәртіп бұзғанның өзінде жаза болмай қоймайтын. Маршруттан ауып кету, кешігіп оралу, белгі соқпау, уақытша рұқсат қағазын жоғалтып алу — бәрі «тәртіпке қайшы әрекет» деп тіркеліп, «тәртіп бұзушыға» айыппұл салынатын не аз уақытқа қамап тастайтын. Мәселен, 1951 жылы жер аударылған шешендердің бірі Алматыда жүруге берілген рұқсат қағазының мерзімі ұзартылмағанына бола ұсталып, 100 сом айыппұл төлеген.

1953 жылы қырым татарларынан шыққан арнайы қоныстанушы әйел өзі тұратын аумақтан тыс орналасқан колхоз базарына барғаны үшін ұсталып, «режим бұзды» деп тіркеліп, 25 сом айыппұл төлеген. Ал тәртіпті абайсыз бұзуға қарағанда, арнайы қоныстану орнын қасақана тастап кету «қашу» деп бағаланып, 1948 жылғы 26 қарашадағы Жоғарғы Кеңес Президиумының жарлығына сай жиырма жыл лагерьге айдауға кесілетін.

Мұндай істер бірнеше деңгейлі келісу кезеңдерінен өтетін: коменданттан бастап облыстық прокуратура мен Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі органдарына дейін қаралып, ақырында Ішкі істер министрлігінің жанындағы Арнайы кеңесте шешім шығатын.

Тіркеуге тұрмастан, арнайы қонысынан өз бетімен шығып кеткен қалмақ ұлтынан шыққан әйелдің ісі дәл осындай тәртіппен қаралған. 1949 жылғы 23 наурызда ол ең ауыр жазаға — жиырма жылға еңбекпен түзеу лагеріне кесіледіiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 472-іс, 60–62 пп.:

1940 жылдары асығыс әрі алдын ала дұрыс ұйымдастырылмай жүргізілген жаппай депортация он мыңдаған отбасының бір-бірінен ажырап кетуіне соқтырды. Бір үйдің адамдары түрлі ауданға, облысқа, тіпті түрлі республикаға жер ауып кеткен жағдайлар көп болған.

1944 жылы өкімет бұл мәселенің ауқымын мойындауға мәжбүр болып, бөлініп кеткен отбасыларды қайта қосуға мүмкіндік беретін директивалар қабылдады. Бұл шаралар бойынша бір бірінен жырақта жүрген бір үйдің адамдары арнайы арыз беріп, ол мақұлданған жағдайда қосылу үшін бір жерге көшуге рұқсат алуға құқылы едіiЗемсков, В. Спецпоселенцы в СССР. 1930–1960. Диссертация д.и.н., Москва: Институт российской истории РАН, 2005: 155; Бердинских, В. А. и др. Система спецпоселений в Советском Союзе 1930–1950-х годов. Сыктывкар: ИЯЛИ Коми НЦ УрО РАН, 2015: 64.

Алайда шынайы өмірде отбасылардың қосылу процесі өте баяу жүрді. 1948 жылы шыққан Ішкі істер министрлігінің директивасы мұндай өтініштерді жедел қарауды тапсырғанымен, шешімдер көбіне кешеуілдеп, тіпті мүлде іске аспай қалатын. Оған бір себеп — жергілікті өкімет жұмыс күші ретінде тіркелген арнайы қоныстанушылардан айырылғысы келмейтін: мұндай жағдайда отбасының бірігуге ресми құқығы бола тұра, одан маңыздырақ саналған шаруа мүддесі алға шығарылатын.

Мұндай мысалдар Алматы облысындағы арнайы қоныстанушылар арасында да кездеседі. Формалды рәсімдер болғанымен, отбасының басы қосылуына барар жол күрделі әрі көбіне түсініксіз әкімшілік жүйеден өтетін. Құжаттардан көрінетіні — мұндай арыздардың орындалуы тікелей жергілікті жағдайға, мекемелердің мүддесіне және нақты әкімшілік тәжірибеге байланысты еді.

«Тиімсіз» деген уәжбен арызданушылардың бетін қайтарып жіберетін жағдайлар да аз болмаған. ІІМ органдары «отбасы мүшелерінің бірі жұмыс істеп жүр және баспанасы бар, демек, көшуге негіз жоқ» деп жауап беретін. Ерлі-зайыптылардың бірге тұрайық деп берген арыздары дәл солай қаралатын.

Осылайша, арнайы қоныстандыру жүйесінде отбасының басын қосу әркімге тиесілі құқық емес, әкімшілік бақылаудағы процедура есепті реттелді. Көшу мүмкіндігі мекемелер арасындағы келісімдерге тәуелді болатын, ал арыздар жергілікті шектеулер мен бейресми факторларға байланысты кейінге шегеріліп не мүлде қаралмай қалуы әбден мүмкін еді.

Совет кезінде адам құқықтары қайта қаралып, социалистік қоғамдағы еңбек құқық қана емес, азаматтың ортақ игілікке өз еркімен қосатын үлесі деп қарастырылатын. Совет заңгерлері социализм жағдайында адам құқықтарының әлеуметтік табиғаты, экономикалық негізі мен мақсаттары өзгеше екенін ерекше атап көрсететін. Бұл құқықтар азаматтардың күнкөрісіне қажет материалдық жағдайларды қамтамасыз етіп қана қоймай, «шын мәніндегі еркін еңбекке» жол ашады деп саналатынiДавтян, В. Идея прав человека в советской юридической науке (1946–1991 гг.). Диссертация ... к. юр.н. Москва: Рос. акад. гос. службы при Президенте РФ, 2011: 44, 49.

Алайда жер аударылғандарға келгенде, бұл формула құр декларацияға айналып кетер еді.

Жер аударылғандар айдалып келген тұрғылықты мекенінде еңбек жолын еркін таңдау құқынан қағылып, жұмысқа тұруда алалау көретін. Жоғары білімі, ғылыми атағы не кәсіби жетістігі болған күннің өзінде, олардың «жер ауып келген» деген атының өзі жұмыстан шығарып жіберуге не жұмысқа алмай қоюға себеп болатын.

Бұл жағдайға жер аударылып келген ұлты қалмақ Ц.Н. есімді азаматтың тағдыры анық мысал бола алады. Ол филология ғылымдарының кандидаты, қырықтан астам ғылыми және қолжазба жұмыстың авторы еді. 1951 жылы ол КСРО Коммунистік партиясы Орталық Комитеті жанындағы комиссия төрағасына арыз жазып, жұмыссыздық мәселесін шешіп беруді сұрайды. Арызында С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетіндегі жұмысынан жер ауып келген деген себеппен шығып қалғанын, бұрынғы орнына орта білімі де жоқ адам тағайындалғанын айтады. Сонымен қатар дәл осындай жағдай 1949 жылғы наурызда Хақас ғылыми-зерттеу институтында да қайталанғанын, ол кезде де «жер ауып келген» деген атына бола тіл секторының меңгерушісі қызметінен босатылғанын атап көрсетедіiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 444-іс, 35–37 пп..

Жер ауып келгендерді алалау үнемі жүріп отыратын, мемлекет механизмдеріне кіріктірілген үдеріс еді. Жер ауып келгендер кез келген сәтте мемлекеттік қауіпсіздік органдарының бұйрығымен жұмыстан шығып қалуы мүмкін болатын. Мысалы, 1952 жылғы шілдеде Қазақ КСР МҚМ бөлім басшысының орынбасары Алматы облыстық МҚМ басқармасының 9-бөлімінің басшысына астыртын хат жолдап, жер ауып келген түрік азаматын жұмысынан шығару керек дейді:

Ең қызығы, жер ауып келген азаматтың өз қолынан жазылған өмірбаянында да, кадрларды есепке алу жөніндегі жеке парағында да осы жұмыстан шығару жағдайы «ұзақ сырқатқа байланысты» деп көрсетілгенiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 410-іс, 7–11 пп..

Жер ауып келген ұлты неміс азаматтың КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасына екі мәрте — алғаш рет 1953 жылғы 12 қаңтарда, содан кейін 24 мамырда жолдаған бес бет шағымы да осыған айқын мысал бола алады. Ол Сталин Конституциясындағы азаматтардың бәрі тең құқылы деген баптарға сүйене отырып, өзінің біліктілігі мен тәжірибесі бола тұра, ешқандай тәртіп бұзбағанына қарамастан, жүйелі түрде жұмыстан шығарылып отырғанын атап өтеді. Сонымен бірге ол Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігіне бірнеше рет жүгінгенін, алайда «ешқандай шара қолданылмағанын» жазады, өйткені, оның пайымдауынша, бұл органдардың өзі «алалау мен құқықты шектеуге мүдделі болған». Шағымда бірқатар нақты жағдай келтіріледі, соның бірі мынадай мазмұндаiҚР БП ҚСАЕАКА (Алматы), 9-қор, 248-іс, 382-383 пп.:

Жағдай шектен шықпағанның өзінде, әр жер ауып келген азамат жұмыс берушіге толық тәуелді еді, оған қоса, жүйелі бақылау тағы бар. Бұл жер ауып келгендердің жүйедегі орнын айқындайтын негізгі факторлардың бірі еді: жұмыс беруші арнайы комендатураға үнемі мінездеме өткізіп отыруға тиіс болатын. Бұл мінездемелер жер ауып келген адамның жеке ісіне тіркеліп отырды.

Тіпті жұмысқа тұрғанын растайтын анықтама, мінездеме, қызметтік жазбалардың өзі ең алдымен бақылау құралы ретінде қолданылды. Жұмыс істеу, қызметте қалу немесе жұмыс орнын ауыстыру адамның өз еркімен емес, әкімшілік органдардың келісіміне қарай шешілетін.

Осылайша, жер ауып келгендер еңбек еркіндігі ұстанымынан тұтастай айырылды. Олар жұмысқа алынса да үздіксіз бақылауда болды, жұмыс таңдай алмайтын және берілген жұмыстан бас тарта алмайтын. Мұның бәрі кеңестік құқық доктринасында жария етілген «еркін әрі ерікті еңбек» ұғымына түбегейлі қайшы келетін.

КСРО-да әркімнің білім алуға құқығы бар делінсе де, жер ауып келгендердің балаларына ол құқық жүйелі түрде берілмейтін. Жергілікті өкімет оларды оқуға жіберуге тыйым салып, орта және жоғары оқу орындарына алынуына шектеу қоятын.

1952 жылы Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің «аса құпия» деген белгімен қабылдаған қаулысында Алматыдағы жетекші жоғары оқу орындарына жер ауып келгендерді қабылдауға іс жүзінде тыйым салынды. Ал басқа институттарға саяси сүзгіден өткен, қатаң лимитпен белгіленген қабылдау тәртібі енгізілді.

Тіпті қабылдауға рұқсат етілген оқу орындарында да жер ауып келгендер арасынан тек конкурстан өткендер, ең алдымен, партия мүшелері мен комсомол белсенділері, яғни өндірісте не қоғамдық жұмыста ерекше көзге түскендер ғана түсе алатын. Олардың өзін қаулыға қосымша тіркелген тізімдегі белгілі саннан артық қабылдауға болмайтын. Осылайша, білім алу құқығы да саяси сипаттағы іріктеу негізінде берілетін болған.

Бұл тұрғыда республика астанасы әрі білім орталығы саналатын Алматыға жер ауып келгендердің басым көбі тіпті жете алмайтын. Мәселен, 1951 жылғы шілдеде Ақтөбе облыстық МҚМ басқармасына жолдаған «аса құпия» деген белгісі бар анықтамасында 1932 жылы туған, қырым татарлары қатарындағы бір қыздың медицина институтына емтихан тапсыру үшін Алматыға баруына рұқсат берілмегені жазылған. Оған Алматыдан өзге, Қазақ КСР аумағындағы кез келген оқу орнын таңдасын деп кеңес берілгенiҚР БП ҚСАЕАКА, 9-қор, 403-іс, 13-п..

Академиялық жетістіктері не білім алуға деген ұмтылысына қарамай, жер ауып келгендердің Алматыда білім алуына жүйелі түрде жол жабылған еді. Алайда, өзге дереккөздерде көрсетілгендей, жекелеген жағдайда астанадағы жоғары оқу орындарына түсіп жатқандар болған: бәлкім, шектеулі санмен қабылданған я комендатура органдарымен істес болып, тыңшылық-хабар беру жұмысына атсалысқаны үшін марапат есебінде берілген мүмкіндік болса керек.

Бұл жүйенің ең қайғылы көрінісі — 1932 жылы туған неміс ұлтынан шыққан жер ауып келген қыздың 1952 жылғы 30 сәуірде Қазақстан К(б)П Орталық Комитетінің хатшысына жолдаған хаты. Ол хатта Алматыға оқуға құжат тапсыру үшін баруға рұқсат беруді сұрап, көмек көрсетуді өтінген:

Бірнеше мәрте өтініш жазғаннан кейін ғана оған міндетті тұрғылықты орнынан уақытша шығуға рұқсат берілген, оның өзінде емтихан тапсыруға ресми шақырту қағазын көрсетсін деген шарт қойылған.

Бұл жағдай білім алудың азаматтық құқық емес, өкіметтік рұқсат мәселесі болғанын айқын көрсетеді. Сөйтіп, ресми жарияланған оқу, даму және болашақ таңдау құқығы, шын мәнінде, әкімшілік сүзгіден тұратын жүйеге айналып, жер ауып келгендерді оқу-білімнен ғана емес, армандау құқығынан да айырды.

Жер аударылғандардың жеке істерінен алынған көп мысал бұл жағдайдың жүйелі сипат алғанын дәлелдейді. Арнаулы қоныстар сырттай заң нормаларына сәйкес көрінгенімен, іс жүзінде адамдарды ұзақ уақыт бойы негізгі құқықтарынан айыратын институт болып жұмыс істеді. Оның өзі КСРО Конституциясында жарияланған қағидаттарға қайшы келіп, адам құқықтарының әмбебап сипатын жоққа шығаратын тұрақты заңдық шеттету механизміне айналды.

ҚР БП ҚСАЕАКА — Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің архиві.