ЖАСЫЛ АЛАҢДАҒЫ ЖҮЗ ЖЫЛ

Екі болжамның да жаны бар. Қайткен күнде де, 1913–1914 жылдарға қарай Семейде он бес футбол командасы болған. Шамамен 35 мыңдай адам тұратын қалаға бұл — таңғаларлық көрсеткіш. Оның үстіне, сол кезде Семейден тыс өңірлерде көпшілік әлі де футболдың не екенін білмейтін.

Қаладағы тұңғыш клуб — Семей спорт үйірмесі (ССК) болған. Артынша «Олимп», «Ласточка», «Орлята», «Нептун», «Ярыш» секілді командалар құрылды. Ал алғашқы ресми матч 1914 жылы өтті. Семей спорт үйірмесі Томскіден келген студенттер командасын қабылдап, жеңіске жетті. Бұл ойынның қала өмірінде маңызды болғаны сонша — ойын болады деген хабарландыру алдын ала бүкіл қала афишаларында ілінетін болған.

Матчтар революцияға дейін күз сайын әйгілі Семей жәрмеңке орны болған алаңда өтетін. Бір кездері өңірдің ең ірі сауда орталығы болған бұл орынның міндеті біртіндеп өзгере бастады: енді мұнда жұрт тауар алмасуға емес, ойынның барысына бірге алаңдап, қуанышы мен күйінішіне ортақ болу үшін жиналатын болды. Кеше ғана базар болған алаң жаңа қала мәдениетінің аренасына айналды.

Сол 1914 жылы «Ярыш» Қазақстан футболы тарихындағы тұңғыш халықаралық матчқа қатысты. Қарсылас — Бірінші дүниежүзілік соғыста тұтқынға түскен неміс және Австрия–Венгрия офицерлерінен құралған команда болды. Оның қатарында әлемдік деңгейдегі футболшылар да табыла кетті: кей деректерге қарағанда, екі ойыншы 1912 жылы Стокгольмде өткен Олимпиада ойындарына қатысқан екен.

Сөйтіп, дәуірдің ең қасіретті оқиғаларының бірі аяқ астынан Қазақстан футболына алғаш халықаралық тәжірибе сыйлады.

«Ярыштың» алғашқы ойыншылары қатарында бүгін Қазақстандағы әр оқушыға жақсы таныс бір есім бар. Алайда жұрт оны футболшы деп емес, мүлде басқа қырынан таниды. Келешекте «Абай жолы» эпопеясын жазып, 20-ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең ірі тұлғаларының біріне айналған жас Мұхтар Әуезов алаңға команда капитаны Ахметсәлім Кәрімов, сондай-ақ Қасым-хан Мұхамедов, Салах Хисматуллин және Зиятдин Рыспаевтармен бірге шығып, «Ярыш» сапында жартылай қорғаушы болып ойнаған.

Мұны тарихтағы қызық деректің бірі деп қана өте шығуға болады. Алайда маңыздысы басқа. Кейін қазақ әдебиетінің символына айналған, «Алаш» қозғалысының қайраткері әрі сол дәуірдегі қазақ зиялыларының көрнекті өкілдерінің бірі болған Мұхтар Әуезов үлкен өмірге мұғалімдер семинариясында бірге оқыған достарымен бірге футбол алаңында қадам басқан. 20-ғасырдың басындағы сол буын үшін асқақ мәдениет пен бұқаралық ойын-сауықтың аражігі алшақ емес еді. Керісінше, екеуі қатар туып, қатар қалыптасқан.

Сол себепті футбол зияткерлік өмірге қарсы құбылыс болған жоқ, оның табиғи жалғасына айналды, театр, газет немесе кино секілді жаңа заманның айқын белгілерінің бірі болды.

Осы тұста футбол тарихынан сәл шегініп, сол дәуірдегі Қазақстанның жалпы ахуалына көз жүгіртіп өткен жөн. 20-ғасырдың басында қазақ даласында қарқыны әркелкі болса да, үлкен өзгерістер жүріп жатқан. 19-ғасырдың аяғындағы әкімшілік реформалардан кейін мерзімді баспасөз қарқынды дамып, уездік және облыстық қалаларда баспаханалар ашылып, жергілікті газеттер шыға бастаған. Теміржол желісі кеңейіп, соның арқасында тасымал, сауда және жаңа идеялар мен түрлі жаңалықтың таралу жылдамдығы түбегейлі өзгерген. Қалаларда телеграф байланысы дамып, кино, фотография және өзге де жаңа мүмкіндіктер мен ойын-сауық түрлері жете бастады.

Дәл осындай процестер дүниежүзінде де жүріп жатты. 19 және 20-ғасырлар тоғысындағы кезең индустриялық революция Лондоннан Буэнос-Айреске дейінгі аралықта бұқаралық қала мәдениетін қалыптастырған дәуір болды. Ал футбол соның ең демократиялық көрінісіне айналды десек артық емес. Ойынға доп, шағын ғана бос алаңқай және ниеттес бір топ адам болса жеткілікті еді. Ат спорты немесе семсерлесудегідей қымбат құрал-жабдықтың да, мүше жарнасының да, жабық клубтардың да керегі жоқ болатын. Футболдың бір қаламен шектелмей, тез таралып кетуіне жол ашқан да дәл осы көпке қолжетімділігі болса керек.

Семейдегі футболдың жетістігі көп ұзамай жергілікті құбылыс болудан қалды. 1915–1917 жылдары Павлодар мен Өскеменде де алғашқы командалар құрыла бастады. Замандастары оларды «жабайы», яғни еш ресми ұйымның қолдауынсыз, тек ойыншылардың өз ықыласымен құрылған командалар деп атаған.

Алайда көп ұзамай футбол ұзақ уақытқа тарихи оқиғалардың тасасында қалды. Қазақстандағы алғашқы футбол толқыны қазақ тарихындағы ең қасіретті кезеңдердің бірімен тұспа-тұс келді. Революция мен Азамат соғысы қалыптасқан тіршілік ағысының астаң-кестеңін шығарды. Оның артынан ұжымдастыру, ашаршылық және ұлт зиялыларының едәуір бөлігін жалмаған қуғын-сүргін басталды. Мұндай жағдайда таяуда ғана жаңа қала мәдениетінің белгісіне айналған футболдың жылдар бойы кейінгі қатарға ысырылып қалуы заңды еді.

Ойын 1934 жылы қайта оралды: сол жылы қазақстандық футболшылар алғаш рет бүкілодақтық жарыстарға қатысты. Ташкентте өткен төрт астана турнирінде Алматы құрамасы алаң иелері мен Ашхабад командасынан кейін үшінші орын алды.

1936 жылы алғаш рет Қазақ КСР чемпионаты өтіп, республика кубогі сарапқа салынды. 1951 жылы шымкенттік «Металлург» Бүкілодақтық кәсіподақтар орталық кеңесінің кубогін жеңіп алды. Ал 1959 жылы Қазақстан футбол федерациясы құрылды.

Осы кезеңде футбол жекелеген жанашырлардың әуестігі болудан біржола қалып, қоғамдық институтқа айналды.

1960 жылы Қазақстанның тұңғыш командасы «Қайрат» КСРО чемпионатының жоғарғы дивизионында алғаш рет өнер көрсетті. Содан кейінгі жиырма жыл бойы «Қайрат» кеңес футболының азулы командаларымен иық тірестіре алатынын үнемі дәлелдеп отырды.

Кеңес дәуірінің аяқталуының да Қазақстан футболы үшін символдық мәні болды: 1989 жылы «Қайраттың» шабуылшысы Евстафий Пехлеваниди Грекияның «Левадиакос» клубымен келісімшартқа қол қойып, шетелде доп тепкен тұңғыш қазақстандық футболшы атанды. Бұл оқиға Қазақстан тәуелсіздік алып, одақ жүйесінен бөлек өз футболын құру жолына түсерінен екі жыл бұрын болды.

Әңгімемізде әуелгі нүктеге айналып соғуға мәжбүрлейтін тағы бір ерекше сюжет бар. Осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын Семей жәрмеңкесі алаңында басталған футбол дәстүрін бүгінде «Елімай» жалғап келеді. Бір қызығы, бұл клубтың өз тарихы да Қазақстан футболының тағдырымен астасып жатыр.

Қазіргі «Елімай» Семейде Кеңес дәуірінен бері жалғасып келе жатқан футбол дәстүрінен тамыр тартады. Ондаған жыл бойы команданың аты бірнеше рет өзгерді: әуелі «Цементник», кейін «Спартак» аталды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін, 1994 жылы клубқа «Елімай» деп ат қойылды.

Дәл осы атпен команда өзінің алғашқы алтын дәуірін өткерді. 1994, 1995 және 1998 жылдары «Елімай» Қазақстан чемпионы атанса, 1995 жылы ел кубогін де жеңіп алды. Сол кезеңде семейлік клуб елдегі ең мықты командалармен терезесі тең дәрежеде бәсекеге түсіп, жас Қазақстан футболының басты нышандарының біріне айналды. Жұрт арасында кең тараған мына әйгілі ұран да дәл сол жылдары шыққан деседі:

Алайда клуб тарихы тек жеңіс жолынан тұрмайды. 2016 жылы қаржы қиындықтарына байланысты «Елімай» іс жүзінде жұмысын тоқтатты. Сөйтіп, ұзақ уақыт бойы тұрмыс-тіршілігі бір кәсіпорын не бір демеушіге қарап келген көп посткеңестік клубтың кебін киді. Семейге үш чемпиондық атақ сыйлаған клуб мәңгі тарих қойнауына кеткендей көрінген.

Алайда 2022 жылы «Елімай» ресми қайта құрылды. Арада бір жыл өткенде жаңарған команда Қазақстанның Бірінші лигасында жеңіске жетіп, елдің ең жоғары дивизионы — Премьер-лигаға жолдама алды. Клубтың стратегиялық демеушісі KAZ Minerals компаниясы болды. Бұл қолдаудың жемісі де көп күттірген жоқ: «Елімай» Қазақстанның азулы командалары қатарынан ойып тұрып орын алып қана қоймай, жаңа тарихында алғаш рет Еуропа кубоктеріне жолдама алып, УЕФА Конференция лигасында өнер көрсету құқығына ие болды.

KAZ Minerals футболды жай ғана демеушілік нысаны болатын жоба емес, компанияның корпоративтік мәдениетінің бір бөлшегі деп біледі. Топ құрамындағы әр компанияның өз футбол командасы бар, қызметкерлер жыл сайынғы спартакиадада шағын футболдан бақ сынап, әуесқой лигаларда да өнер көрсетіп келеді.

Жер жүзінде дәл футболдай жылдам әрі өздігінен тарап кеткен мәдени құбылысты табу қиын шығар. Бүгінде дүниежүзінде қанша адам футбол ойнайтынын ешкім нақты білмейді. Оның өзін дәлме-дәл есептеу қиынға соғар еді. Дегенмен ФИФА мұны анықтауға талпынып көрген. Ұйымның бағалауынша, әлемде шамамен 250 миллион адам азды-көпті ұйымдасқан түрде футбол ойнайды екен.

Англияда индустрия дәуірінің ойыны ретінде дүниеге келген футбол уақыт өте келе жүздеген тілде «сөйлеп» кетті. Бірақ қай жерде болса да, өз болмысынан айныған жоқ. Әр елде ол аздап өзгеріп, ағылшынның да, бразилиялықтардың да, аргентиналықтардың да, қазақстандықтардың да төл ойынына айналды. Бәлкім, футбол тарихының ең үлкен парадоксы да осында — баршаға бірдей ойын бола тұра, ол барған жерінің бәріне «жерсініп» кететінінде шығар.